Цифрлық қауіп: Қазақстанда кибер алаяқтықтың жаңа өсімі тіркелді

Интернет-алаяқтық жағдайлары қазір ҚР ҚК 190-бабы ("Алаяқтық") бойынша тіркелген барлық қылмыстық құқық бұзушылықтардың жартысынан астамын құрайды. Осы бап бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтардың жалпы саны ағымдағы жылдың үш тоқсанында шамалы өсті: 3,6% - ға, 36,1 мың жағдайға дейін.

Өңірлік бөліністе интернет-алаяқтыққа қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтар көбінесе Астана мен Алматыда, сондай-ақ Қарағанды және Павлодар облыстарында тіркелді. Осы төрт өңірге келген осындай құқық бұзушылықтардың жиынтық үлесі 44,5% - случаев, ал жалпы саны-9,1 мың жағдайды құрады. Интернет-алаяқтыққа қатысты ең аз қылмыстық құқық бұзушылықтар Ұлытау (207 жағдай) және Маңғыстау (289 жағдай) облыстарында тіркелді.

ҚР БП ҚСжАЕК статистикасы мынаны куәландырады: интернет-алаяқтыққа қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтар санының күрт өсуі 2021 жылдан бері алғаш рет, өсім одан да маңызды болған кезде - 51,2%-ға (2020 жылы - 82,2% - ға) байқалды.

Мұндай құқық бұзушылықтардың ашылу көрсеткіштері ауыр немесе аса ауыр қылмыстарға қарағанда төмен. Ағымдағы жылдың қаңтар-қыркүйек айларында интернет-алаяқтыққа қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтардың ашылуы 42,8% -. құрады. Бұл жағдай қылмыскердің физикалық қатысуы болмаған кезде және қылмыстық әрекеттердің сандық ізі тез жойылған кезде қылмыстың жасырын түрінің ерекшелігімен байланысты. Соңғы бірнеше жылдағы статистикаға сүйенсек, ҚР-дағы интернет-алаяқтық фактілері бойынша қылмыстық істердің 70% - дан астамын сотқа дейінгі тергеу кінәлі адамның анықталмауына байланысты тоқтатылады. Ағымдағы жылдың қаңтар-қыркүйегінде көрсеткіш 53,9% - ға дейін төмендеді. Яғни, бұрын сотқа жетпей - ақ, осындай үш қылмыстық құқық бұзушылықтың екеуі бойынша тергеу тоқтатылды, енді-екеуінің біреуі.

Интернет-алаяқтықтың ең көп тараған түрі-банктен өз ақшасын "қауіпсіздендіру", оны "қауіпсіз" шотқа аудару және т.б. қажеттігі туралы хабарламамен классикалық қоңырау. ҚР БП ҚСжАЕК мәліметтері бойынша, 5 мыңға жуық осындай қылмыстық құқық бұзушылық тіркелді - бұл 2024 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 2,2 есе көп.

Таралуы бойынша екінші орынды қызмет көрсету туралы хабарландыруларды Интернетте орналастыру және тиісінше оларды алдын ала төлем бойынша сатып алғысы келетін қазақстандықтарды алдау алады: 4,4 мың жағдай, оған қоса 2024 жылғы қаңтар–қыркүйекке қарай 8,3%. Бұдан әрі онлайн-қарыздарды ресімдеу жолымен алаяқтық жасалады: осы түрдегі тіркелген қылмыстық құқық бұзушылықтар саны 50,7% - ға, ағымдағы жылдың тоғыз айында 4 мың жағдайға дейін өсті.

Сондай-ақ, криптовалюталармен және қаржы пирамидаларымен байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтарды атап өткен жөн: тиісінше 425 және 1,2 мың жағдай.

Естеріңізге сала кетейік, өткен жылдың шілде айында ҚР Ұлттық Банкі жанынан Антифрод-орталық құрылды. Бұл күдікті банктік операцияларды болдырмауға көмектесетін ұйым. ҚР Ұлттық Банкінің баспасөз қызметінің мәліметінше, 10 ай ішінде орталық қызметкерлерінің жұмысының арқасында 60 мыңнан астам заңсыз оқиға тіркеліп, 2,5 млрд теңгеден асатын шығынның алдын алды.

Жалпы, алаяқтықтың барлық түрлерінен келтірілген залал ағымдағы жылдың үш тоқсанында 116,9 млрд теңгеге жетті. Оның 8,3 млрд теңгесі интернет-алаяқтық жағдайларына тура келді. Сенімді Қазақстандықтардың шоттарынан алаяқтық жолмен аударылған ақшаны қайтару өте қиын. Сотқа дейінгі тергеу шеңберінде өтелетін залалдың үлесі, әдетте, аз. 2025 жылдың қаңтар-қыркүйегінде ол 37,1% құрады, алдыңғы жылдары бұл көрсеткіш одан да төмен болды: 18% -19% шегінде.

Онлайн-алаяқтық мәселесіне қатысты мәселелер ҚР Мәжілісіндегі Үкімет сағаты кезінде тағы да көтерілді. Мәжілістің Заңнама және сот-құқықтық реформа жөніндегі комитетінің төрағасы Снежанна Имашева алаяқтардың әдістері мемлекеттің оларға қарсы күрес жөніндегі күш-жігерінен озып тұрғанын айтты. Интернет-алаяқтыққа ықпал ететін негізгі тәуекелдер ретінде халықтың цифрлық сауаттылығының төмендігі, дербес деректерді қорғаудың жеткіліксіз деңгейі, банк жүйелерінің осалдығы және т.б. аталды.

"Жәбірленушілерге Азаматтарды емес, банктерді қарастырайық. Содан кейін олар (банктер-шамамен. ред.) бұл қылмыстарға басқаша қарайтын еді. Статистика бірден төмендейді. Жақында біз бір сағат ішінде бес банк адамға жеті несие берген жағдайды талдадық. Екі банк бойынша біз толық ақпаратты сұрадық. Осы алаяқтық онлайн-кредиттерді ресімдеген менеджерлер өз карточкаларына 2% алғаны белгілі болды", - деп атап өтті депутат Мұрат Әбенов.