Қазақстандықтар білімге инвестиция салады: білім беру шығындары сенімді түрде өсуде

"Қазақстан жастары" аналитикалық баяндамасына сәйкес, 2024 жылы сауалнамаға қатысқандардың 76,2% - ы алған немесе алған біліміне қанағаттанғанын мәлімдеді. Олардың 26,3% — ы толығымен қанағаттанған, ал 49,9% - ы қанағаттанған. Сонымен бірге, 20,2% наразылық білдірді: 14,4% — қанағаттанбайды, ал 5,8% — толығымен.

Бағалау 1 — ден 5 баллға дейінгі шкала бойынша жүргізілді, мұнда 1 — өте нашар, 5-өте жақсы. Жоғары бағалар (4 және 5) қанағаттану, төмен (1 және 2) қанағаттанбау деп түсіндірілді. Әсіресе жастар мектеп мұғалімдерінің біліктілігін жоғары бағалады — респонденттердің 58,5% - ы бұл көрсеткішке 4-5 балл қойды. Сондай-ақ кітапханада жұмыс істеу ыңғайлылығы (56,4%), қазақ тіліндегі кітаптардың қолжетімділігі (56%), мұғалімдердің этикалық мінез-құлқы (54,1%) және мектептердің санитарлық жағдайы (49,4%) сияқты аспектілер оң қабылданды.

Дегенмен, белгілі бір проблемалар сақталады. Мысалы, сауалнамаға қатысқандардың 42,3% — ы мектептердегі Интернетке қол жетімділікті, 39,5% — ы жаратылыстану сабақтарына арналған зертханалық жабдықтармен жабдықталуын, 39% - ы сабақтан тыс белсенділік деңгейін теріс бағалады. Сонымен қатар, 36,1% мектеп дәретханаларының жағдайы мен жабдықталуына, ал 29,5% діни киім киюдің мүмкін .стігіне наразылығын білдірді.

Колледждерде жастар оқытушылардың біліктілігін (43%) және кітапханалардың жұмысын (42%) жоғары бағалады. Алайда стипендия мөлшері ең көп сынға ұшыраған көрсеткіштердің біріне айналды — респонденттердің 19,9% - ы оны төмен бағалады. Университеттерде кітапхана сервисі (46,3%), оқытушылар құрамы (46,1%) және қазақ тілді оқулықтардың қолжетімділігі (41,7%) оң бағаға ие болды. Сонымен бірге, сауалнамаға қатысқандардың 32,4% — ы оқу ақысына, 22,2% — ы стипендия мөлшеріне, 21% - ы білім беру гранттарын бөлу жүйесіне наразылықтарын білдірді. Әрбір бестен бір бөлігі (20,7%) жоғары білім беру жүйесіндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы шараларға төмен баға берді.

Сонымен қатар қазақстандық отбасылардың білім алуға жұмсаған шығындары да артты. 2025 жылдың екінші тоқсанында олар бір үй шаруашылығына орта есеппен 13,3 мың теңгені құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 9,7% - ға жоғары. Шығыстар бойынша көшбасшы Алматы болды-тоқсанына бір отбасына 21,4 мың теңге, бұл 2024 жылмен салыстырғанда 20,5% - ға артық. Одан кейін Астана (20,9 мың теңге) және Ақтөбе облысы (18 мың теңге). Ең төменгі шығындар Шығыс Қазақстан (5,9 мың теңге), Солтүстік қазақстан (7 мың) және Жамбыл (8 мың) облыстарында тіркелді.

Қаражаттың басым бөлігі мектепке дейінгі білім беруді төлеуге жұмсалды — 7,5 мың теңге. Жалпы орта және жоғары білімге отбасылар 1,9 мың теңгеден жұмсады. Сондай-ақ шығыстар құрылымына: тамақтану (2,2 мың), Студенттер үшін тұрғын үйді жалға алу (1,1 мың), репетиторлардың қызметтері (703 тг), мектеп формасы (134 тг), жол жүру (130 тг) және оқулықтар (28 тг) кірді. Барлық шығындардың жалпы сомасы, ілеспе шығыстарды қоса алғанда, өткен жылғы көрсеткіштен (16,9 мың теңге) асып, 17,6 мың теңгеге жетті.

Білім де бағамен қымбаттады. 2025 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша білім беру қызметтері 2024 жылдың қыркүйегімен салыстырғанда 8,1% - ға қымбаттады. Ұзартылған орта білім беру (11,9% - ға), жоғары білім (10,8% - ға) және орта білім беру (8,5% - ға) саласында ерекше елеулі өсім байқалды. Өңірлік бөліністе қызметтердің ең көп қымбаттауы Атырау облысында — 16,8% — ға, Түркістан облысында-14,4% — ға, Батыс Қазақстан облысында-14,3% - ға тіркелді. Бұл ретте Алматы облысында, керісінше, бағалар 1,2% — ға төмендеді-білім берудің арзандауы тіркелген жалғыз өңір.

Кеңсе тауарлары мен оқу әдебиеттерінің бағасы да өсті. Ел бойынша орташа есеппен кітаптар мен кеңсе тауарлары бір жылда 4,1% - ға қымбаттады. Әсіресе Атырау (24,4%), Жетісу (17,2%) және Ақтөбе (15,6%) облыстарында күрт өсім байқалды.

Білім беру саласындағы қызметкерлер саны артты: 2025 жылдың екінші тоқсанының қорытындысы бойынша салада 1,2 млн адам жұмыспен қамтылды — бұл өткен жылмен салыстырғанда 2,5% - ға артық. Алайда олардың арасында жастар аз болды. 16 жастан 28 жасқа дейін секторда 200,6 мың адам жұмыс істейді, ал 2024 жылдың ұқсас кезеңінде — 201,7 мың адам осылайша жас мамандардың үлесі 16,9% - дан 16,4% - ға дейін қысқарды.

Білім беру саласындағы жас қызметкерлердің ең көп саны Алматы (27,8 мың), Түркістан (27,2 мың) және Алматы (18,4 мың) облыстарында тіркелген. Ең азы — Ұлытау (1,7 мың), Павлодар (4,1 мың) және Шығыс Қазақстан (4,2 мың) облыстарында.

Сектордағы табыстарға келетін болсақ, білім берудегі орташа айлық атаулы жалақы 373,8 мың теңгені құрады — бұл бір жыл бұрынғыға қарағанда 7,8% - ға артық. Алайда, инфляцияны ескере отырып, жалақының нақты сатып алу қабілеті төмендеді: индекс 96,9% құрады, бұл нақты кірістің 3,1% төмендеуін білдіреді.