Қазақстандағы салық реформасы: бизнестің өсуіне ынталандыру немесе кәсіпкерлікке соққы беру

Көбінесе әлсіз жергілікті өндіріс екі фактормен түсіндіріледі: тарихи және табиғи. Мәселен, кеңестік кезеңде біздің еліміз орталықтандырылған жоспарлы экономиканың бір бөлігі болды, сондықтан Қазақстанда пайдалы қазбаларды өндіруге баса назар аударылды. Нәтижесінде 90-шы жылдары біз шикізат секторына бағытталған экономиканы алдық. Қазақстан табиғи ресурстарға (мұнай, газ, уран және металдар) бай, бұл шикізат секторын негізгі табыс көзіне айналдырады. Бірақ бұл Республика тек табиғи ресурстарды өндіре алады дегенді білдірмейді.

Сарапшылардың айтуынша, дұрыс емес салық саясаты бұл нәтижеге әкелді. Экономист Жақсылық Құлекеев Қазақстан мен Ресейдің ҚҚС ставкаларындағы айырмашылық (тиісінше 12% және 20%) шетелдік өндірушілердің қолында екеніне назар аударды.

"Қазақстан импортының 40% - ы Ресейге тиесілі, ал ресейлік өндірушілер ҚҚС айырмашылығы туралы біле отырып, бағаны төмендетеді, бұл олардың өнімдерін қазақстандықтардан 5-7% - ға арзан етеді. Біздің өндірушілер бәсекелестіктен әдейі ұтылады", - деді сарапшы статистиканы келтірді.

Бастапқыда бұл мәлімдеме үстелді құлатады. Шынында да, егер Қазақстанда ҚҚС мөлшерлемесі 12%, ал Ресейде — 20% болса, онда теориялық тұрғыдан қазақстандық өндірушілер баға белгілеуде артықшылыққа ие болуы мүмкін, өйткені олардың өнімдеріне салық жүктемесі төмен. Алайда, іс жүзінде жағдай күрделірек және артықшылығы ол оңай тегістеледі. Шынында да, Қазақстанға әкелінетін шетелдік тауарларға жергілікті ҚҚС (12%) салынады, бұл оларды Қазақстанда Ресейдегідей ҚҚС мөлшерлемесі болғаннан гөрі бәсекеге қабілетті етеді. Шетелдіктер де өз елдерінде салық шегерімдерін алады.

Сарапшылардың айтуынша, Қазақстан салық реформасын жүргізуге мәжбүр, себебі салық түсімдерінің қазіргі деңгейі өте төмен. Дүниежүзілік Банктің мәліметтері бойынша, бюджет кірісінің ЖІӨ – ге шаққандағы үлесі Қазақстанда небәрі 23%–. құрайды, ал Өзбекстанда – 29% - России, Ресейде-42% -., ал дамыған елдерде-50% - дан жоғары.

"Бұл біз маңызды мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландыру үшін айтарлықтай бюджеттік ресурстарға қол жеткізе алмайтынымызды білдіреді. Қарыздар, сондай - ақ кепілдендірілген және нысаналы трансферттер есебінен жабылатын өз табыстарымыз бен шығыстарымыздың арасында айтарлықтай айырмашылық бар,-деп түсіндірді Ұлттық экономика вице-министрі Азамат Әмірин Парламент Мәжілісіндегі дөңгелек үстелде. - Сонымен бірге, бюджет тапшылығы рұқсат етілген шектен аспайтынын және ЖІӨ-ге 2,7% -. құрайтынын атап өткім келеді. Бүгінгі таңда мемлекеттік қарыз ЖІӨ-нің 22,8% құрайды".

Қаржыгер Алмас Чукин Ұлттық қордан қаражат алуды жалғастыра отырып, алдағы онжылдықта болашақ ұрпақтың байлығын ысырап ету қаупі бар екеніне назар аударды.

"Соңғы бес жылда шығыстардың кірістермен сыни алшақтығы байқалуда. ( ... ) Біз әзірге Ұлттық қордан ауырсынуды басатын дәрілерге отырмыз. Біз емделудің орнына ауырсынуды жеңілдетеміз, тек сол жерден ақшаны болашақ ұрпақтан аламыз. Не ұсынылды (салық реформасы-шамамен. ред.), мен қолдаймын, өйткені мен бюджеттің кіріс және шығыс баптарын теңестіру керек деп бұрыннан айтқанмын, өйткені біз бес жылдан кейін, барлық болжамдар бойынша, апатқа жетеміз", - деп атап өтті Алмас Чукин.

Таңдау

Салық түсімдерінің өсуі Ұлттық қордан алып қоюды шектеуге және мемлекеттік қарызға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді, дейді сарапшылар. Олар қазір елдің алдында әлеуметтік бағдарламалардан күрт бас тарту немесе салық реформасы бар деп санайды.

Республикалық бюджет шығыстарының негізгі бөлігі-2024 жылы 37% және 2026 жылға қарай 44,7% - ға дейін ұлғайту жоспарланып отырған әлеуметтік шығындарға тиесілі.

"Бұл біздің азаматтарды әлеуметтік қамтамасыз ету, денсаулық сақтау, мектептер, балабақшалар және жоғары оқу орындарында тегін білім беру, туризм және спорт. Тек 8-9% — бұл экономиканы дамытудың нақты секторына арналған шығыстар. Оған бизнесті мемлекеттік қолдау шаралары, республикалық жолдардың құрылысы, экология, Су ресурстары және бюджетке жоғары қосылған құн, жұмыс орындары мен кірістер беретін жобалар кіреді. Ал дамыған елдерде экономиканың нақты секторына жұмсалатын шығындар шамамен 25% - "құрайды",-деп статистиканы Ұлттық экономика вице-министрі келтірді.

Қарттарды қолдауды қысқарту, зейнетақыларды, жәрдемақыларды, әлеуметтік төлемдерді үнемі индекстеуден бас тарту адамдарға кері әсерін тигізеді. Бұған жаңа мектептер салудан бас тарту, медицинада үнемдеу және т.б. қосу керек. Сондықтан Қазақстанға бизнеспен өзара қарым-қатынасты қайта құру міндеті тұр.

"Даму барлық кәсіпкерлер көбірек болуға ынталандырылған кезде болады. Қазір олардың кері ынталандыруы бар – бөлшектеу. Өсуге ынталандыру бүкіл салада бірдей салық жүктемесі болған кезде ғана пайда болады. Бір мейрамхана салық төлейді, екіншісі ештеңе төлемейді және оның өсуіне дестимул бар, – деп мысал келтірді қаржыгер ғалым Хусаинов. - Бізде теңдік жоқ. Сондықтан мен қазір ұсынылып отырған нәрсені табалдырықпен қолдаймын - тек осылай ғана біз теңдік қағидатын енгіземіз. Егер біз оларға SNR және ҚҚС бойынша жеңілдік бермесек, бизнес ынталандырылады деген мәлімдеме бойынша мен келіспеймін. Өйткені ҚҚС-бұл соңғы тұтынушы төлейтін салық".

Егер B2B ҚҚС қосса, келесі сілтеме осы ҚҚС-ты шегерімге алады. Бұл жағдайда ҚҚС шығын болмайды, деп атап өтті ол.

"Егер бүкіл тізбекте соңына дейін жеңілдіктер болмаса, онда кез-келген жағдайда Сатып алушы бүкіл ставканы төлейді. Бұл жағдайда мен B2B туралы ҰЭМ-ді қолдаймын. 16% мөлшерлеме негізделген, өйткені бізде бюджет тапшылығы бар. Мен экономика министрлігін қолдаймын, шағын бизнес үшін жеңілдіктерді қысқарту және табалдырықтарды қысқарту қажет", – деп есептейді ғалым Хусаинов.

Ұлттық экономика министрлігі ҚҚС мөлшерлемелерін саралау бойынша не ұсынады:

- ҚҚС-16 жалпы белгіленген мөлшерлемесі%;
- бірнеше салалар үшін (денсаулық сақтау; it; туризм; креативті индустрия; азық-түлік өндірісі) - 10 мөлшеріндегі аралық мөлшерлеме%;
ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілер үшін ҚҚС-тан толық босату.

Тағы бір мәселе

Жақсылық Күлекеев заманауи салық жүйесінің тағы бір проблемасына-салық тәртібінің жоқтығына назар аударды. Мысалы, Қазақстанда 2,4 млн жеке кәсіпкер бар, олардың тек 400 мыңы ғана салық төлейді.

"Елдің ЖІӨ — нің үштен бірін шағын бизнес жасайды, бірақ бюджет одан ештеңе алмайды", - деп атап өтті экономист.

Қазақстанда қолданыстағы 12% ҚҚС мөлшерлемесі-әлемдегі ең төмен мөлшерлемелердің бірі. Жапония мен Кореядағы ҚҚС мөлшерлемесі біздің елдегіден де төмен, мұнда ҚҚС жинау коэффициенті 72-73% жетеді.

"Қазақстанда ҚҚС жинау коэффициенті 34% құрайды, басқа елдермен салыстырғанда айтарлықтай төмен. Бұл коэффициент елдегі ҚҚС жүйесінің тиімділігін көрсетеді – ҚҚС - тан түсетін нақты түсімдердің әлеуетке қаншалықты сәйкес келетіндігі (яғни жеңілдіктер, жалтарулар және т.б. болмаса)",-деп нақтылады Ұлттық экономика вице-министрі.

Сарапшылар елімізде салықтық әкімшілендіру жүйесін күшейту қажет екендігімен келіседі.

"Салықтық әкімшілендіру мен жауапкершілікке де көп көңіл бөлу керек. Қазіргі уақытта салықтық тексерулер тек 1% - охватыв қамтиды. Салықтық тексерулерге шығуда өте жоғары кедергілер бар. Банк құпиясына қол жеткізуге үлкен шектеулер бар. Егер жауапкершілік туралы айтатын болсақ, онда біз бастапқыда төленуі тиіс салық сомасын төлеу арқылы одан құтыла аламыз. Егер бізде тіссіз қылмыстық жауапкершілік пен салықтық әкімшілендіру әлсіз болса, бүгінде Қаржы министрлігінде тек салық саясаты қалады. Қысымды төмендету үшін әкімшілік және жауапкершілік мәселелерін қарастыру қажет", - дейді сарапшы Дана Токмурзина.

Үкіметтің есептеулері бойынша Салық кодексінің жобасында қабылданып жатқан шараларды ескере отырып, салық түсімдерінің өсуі жыл сайын 4-5 трлн теңгені құрайды. Бұл қаражаттың көп бөлігі ана мен баланы қолдауға, әлеуметтік төлемдерге, бөгеттер мен жолдар салуға, инфрақұрылымды қолдауға және дамытуға бағытталады.

Салықты көтерудің ықтимал инфляциялық әсері қысқа мерзімді болады және бір жыл ішінде таусылады. Басқа елдердің тәжірибесі көрсеткендей, ҚҚС өскеннен кейін орталық банктер көбінесе пайыздық мөлшерлемелерді төмендетеді, бұл экономикалық тұрақтандыруға ықпал етеді. Қазақстан экономиканың біркелкі өсуіне, халықтың әлеуметтік осал топтарын қолдауға және жаңа өндірістер мен жұмыс орындарын құруға мүмкіндік беретін елеулі өзгерістердің алдында тұр.