Қазақстанда бақытты өмір сүру үшін қанша ақша қажет

Орташа кірістер және қаржылық шындықтар

Үлкен суретті түсіну үшін орташа жалақыны қарастырған жөн. ҚР Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, 2023 жылдың соңына қарай орташа номиналды жалақы 373 000 теңге (шамамен 830 доллар) болды. Бірақ адамдардың көпшілігінің нақты табысын жақсы көрсететін орташа жалақы (тым жоғары жалақыны есептемегенде) 2023 жылы 250 000 теңгені (шамамен 555 доллар) құрады.

Өткен жылы ең төменгі жалақы 85 000 теңге (190 доллар) деңгейінде белгіленді, бұл ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен болып шықты. Өткен жылдың басындағы ең төменгі күнкөріс деңгейі 48 200 теңге (107 доллар) болды және азық-түлік пен қажетті тауарлар сияқты ең негізгі қажеттіліктерді ғана қамтыды.

Маңғыстау облысында ең төменгі күнкөріс деңгейі 60 561 теңгеге, Астанада – 53 560 теңгеге, Алматыда – 53 167 теңгеге жетті, ал ең төменгі көрсеткіш Қызылорда облысында – 44 625 теңгеге жетті. Сонымен қатар, еліміздің көптеген тұрғындары айына 250-ден 300 мың теңгеге дейін (550-650 доллар) алады және мұндай сома әдетте шынымен жайлы өмір сүру үшін жеткіліксіз.

Негізгі шығындар: жайлы өмір қанша тұрады?

Тұрғын үй және коммуналдық қызметтер-бұл ең үлкен шығындардың бірі. Қазақстанда тұрғын үй сатып алу және жалға алу бағасы аймаққа байланысты.

Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, осы жылдың қаңтар айында еліміз бойынша абаттандырылған тұрғын үйді жалға алудың орташа құны бір шаршы метрге 4 533 теңгені құрады. Ең жоғары бағалар Алматыда (бір шаршыға 5 453 теңге), Астанада (5 129 теңге) және Қарағандыда (4 349 теңге) байқалды. 2024 жылғы қаңтардан 2025 жылғы қаңтарға дейін жалдау ақысы орта есеппен 10% - ға, ал кейбір қалаларда одан да көп өсті: Астанада 30,1% - ға, Талдықорғанда 27,7% - ға, Шымкентте 19,6% - ға.

Осылайша, Алматыда 40 шаршы метрлік "однушканы" жалға алу айына шамамен 218 120 теңгені, ал Астанада 205 160 теңгені құрауы мүмкін. Бұл ірі қалаларда тұрғын үйді жалға алу қымбаттап бара жатқанын растайды.

Коммуналдық қызметтерге (электр, жылу, су, интернет) айына орта есеппен 30-дан 50 мың теңгеге дейін жұмсалады. Жалпы, жалдау ақысын (немесе ипотеканы) және "коммуналдық қызметті" төлеу үшін үнемдеуге отырмау үшін шамамен 200-300 мың теңге қажет.

Азық-түлік өнімдері, әдетте, Energyprom деректерін қараған кезде бір адамға айына 50-ден 80 мың теңгеге дейін талап етеді. Бір жыл ішінде, 2024 жылдың қаңтарынан 2025 жылдың қаңтарына дейін жемістер мен көкөністердің бағасы 8,8% – ға, ет пен ет өнімдерінің бағасы 4,2% - ға өсті.

Мысалы, Астанада бір килограмм сиыр еті шамамен 2 900 теңге, бір килограмм картоп – 350 теңге, он жұмыртқа – 650 теңге, бір бөлке нан – 250 теңге тұрады. Толық тамақтануға тырысатын үш адамнан тұратын отбасы үшін (ет, балық, сүт өнімдері, жемістер, көкөністер) айына шамамен 200-250 мың теңге тұрады. Демек, бір ересек адамға 70-100 мың теңге қажет.

2025 жылдың 30 қаңтарынан бастап бензин мен дизель бағасын мемлекеттік реттеу жойылғаннан кейін көлік айтарлықтай қымбаттады. 2025 жылдың ақпанына қарай АИ-92 бензині литріне шамамен 245 теңге, ал дизель 315 теңге болды. Қоғамдық көлікте жол жүру де қымбаттады: 2024 жылдың 1 тамызынан бастап Астанада баға 90 теңгеден 110 теңгеге дейін, Алматыда – 120 теңгеге дейін өсті. 2025 жылдың 1 ақпанынан бастап машиналар жанармай құятын сұйытылған газ тарифтері де көтерілді.

Платформа мәліметтері бойынша Numbeo.com. таксимен бір километр орташа есеппен 0,63 доллар тұрады (шамамен 310 теңге), бұл көрші ЕАЭО елдеріне қарағанда екі есе қымбат. Астанада "Эконом" - тарифтегі ең төменгі сапар 400 теңгеден басталады (алғашқы 3 минут және 1 километр), содан кейін қала бойынша қосымша ақы төленеді – километрге 60 теңгеден және минутына 25 теңгеден аспайды.

Алматы мен Шымкентте Яндекс Go сияқты сервистер арқылы сапарлар бір жылда 10% - ға қымбаттады. Үлкен қалаларда таксимен жиі жүру үшін айына 30-50 мың теңге бөлу керек.

Медицина мен білім де қаржылық инвестицияларды қажет етеді. 2025 жылы денсаулық сақтау министрлігі базалық мөлшерлемені 174 722,63 теңгеге белгілеп, медициналық қызметтерге бағаны қайта қарады, бірақ ол өңірге және басқа факторларға байланысты өзгеруі мүмкін. Ерікті медициналық сақтандыру (ЕМС) жылына 35 000 теңгеден (айына шамамен 2 900 теңге) тұруы мүмкін, ал жеке клиникада дәрігерге бару орташа есеппен 5 000-нан 15 000 теңгеге дейін тұрады.

Оқу жылындағы жетекші қазақстандық жоғары оқу орындарында оқу бағасы, мысалы, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Satbayev University немесе Л. Н.Гумилев атындағы ЕҰУ сияқты мамандыққа байланысты 1,1-ден 1,7 миллион теңгеге дейін өзгеруі мүмкін.

Жекеменшік мектептер айына 150 000 теңге және одан жоғары шығынға ұшырауы мүмкін, ал Haileybury Astana сияқты кейбір элиталық мекемелерде төлем 1 112 500 теңгеге дейін жетеді. Жеке балабақша айына 100 000 теңгеден басталуы мүмкін.

Осылайша, медицинаға көптеген адамдар айына 30-70 мың теңге, ал білімге – 100-250 мың теңге жұмсайды.

Көңіл көтеру мен демалу отбасылық бюджетке де әсер етеді. 2025 жылы Астанада жылдық фитнес-абонемент 90 000 теңгеден басталады (айына шамамен 7 500 теңге) және 450 000 теңгеге дейін жетуі мүмкін (айына шамамен 30 800 теңге).

Мейрамханада бір кешкі ас бір адамға 5 000-20 000 теңге, ал киноға билет шамамен 2 500 теңге тұрады. Түркиядағы апта маусымға және қонақүйге байланысты 500 000-нан 800 000 теңгеге дейін тұрады. Киноға, кафеге немесе фитнес-залға үнемі бару, кейде демалысқа ұшу үшін көптеген отбасылар ойын-сауық үшін айына 50-100 мың теңге бюджетке салады.

2024-2025 жылдардағы мәліметтер негізінде бір адамға қандай ай сайынғы бюджет қажет екенін түсінуге болады. Егер сіз бір бөлмелі пәтерді жалға алуды (шамамен 190-220 мың теңге), азық-түлікке (шамамен 80 мың), көлікке (шамамен 40 мың), медицинаға (50 мың) және демалысқа (50-100 мың) қоссаңыз, 2025 жылы Қазақстанда бір адамға азды-көпті тыныш өмір сүру үшін 410 000-нан астам қаражат қажет айына 490 000 теңгеге дейін.

Үш адамнан тұратын отбасы үшін бұл сома өседі 900 000 – 1 220 000 айына теңге. Бұған екі бөлмелі пәтерді жалға алу (260-тан 350 мың теңгеге дейін), тамақтану (шамамен 240 мың), көлік (шамамен 80 мың), медициналық қызметтер (шамамен 100 мың), білім беру (100-ден 250 мыңға дейін) және ойын-сауық (шамамен 120-200 мың) кіреді.

Бұл сандар орташа және қала мен жеке қажеттіліктерге байланысты өзгеруі мүмкін. Алайда, барлық негізгі қажеттіліктерді жабып қана қоймай, болашаққа ақша жинау үшін осы сомалардан асатын табыс болған жөн.