Бақылау сақталмайды: сарапшылар АИ-92 бензинінің бағасы неге өсетінін айтты

Үкімет мораторий жариялады

Үкіметтің тапсырмасына сәйкес, 2025 жылғы 16 қазанда АИ-92 бензині мен дизель отынының бөлшек бағасын сақтауды көздейтін мораторий енгізілді.

Министрлік ел бойынша бірыңғай шекті тариф белгілемейді. Бұл икемді тәсіл нарықтағы бәсекелестікті сақтауға мүмкіндік береді және операторлар арасындағы баға айырмашылығын түсіндіреді.

Қазір ірі жанармай құю бекеттерінде АИ-92 литрінің құны 213 — тен 239 теңгеге дейін, дизель-317-ден 337 теңгеге дейін. Бағаны ұстап қалу нарық қатысушыларының келісілген әрекеттері арқылы жүзеге асырылады.

Жағдайды тұрақтандыру үшін Энергетика министрлігі Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігімен бірлесіп алдын алу шараларын қабылдады.

"Көтерме жеткізушілер мен жанармай құю станциялары желілері басшыларының қатысуымен өткен кеңесте Үкіметтің ЖЖМ бағасының одан әрі өсуіне жол бермеу туралы нақты ұстанымы жеткізілді", — делінген ведомство хабарламасында.

Агенттік күнделікті мониторинг жүргізеді және қажет болған жағдайда монополияға қарсы шараларды қолданады. Қазір елдегі отын қоры 3-4 аптаға есептелген: АИ — 92 — 341 мың тонна, дизель-405 мың тонна. Екі мұнай өңдеу зауыты штаттық режимде жұмыс істейді.

Атырау МӨЗ жоспарлы жөндеуден кейін 25 қазаннан бастап жұмысын кезең-кезеңімен қайта бастады, бұл да нарықтағы тепе-теңдікті нығайтады. Министрлік мораторийдің сақталуын қадағалайды және өңірлік штабтармен және нарық қатысушыларымен өзара іс-қимыл жасайды.

"Бұл уақытша реакция"

Талдаушы Ернар Сериктің айтуынша, министрліктің қатаң бақылау туралы мәлімдемесі қысқа мерзімді ғана әсер етеді.

"Қазақстанда бензиннің бағасы ұзақ жылдар бойы жасанды түрде төмен болды. Егер ол нақты шығындарды, логистиканы және импорттық паритетті көрсетпесе, онда тапшылық пен алыпсатарлық қайта-қайта пайда болады. Бүгін сіз дилерлерді жазалай аласыз, бірақ ертең, егер нарықтағы жағдай өзгерсе, бәрі қайталанады. Мәселе бақылауда емес, бұрмаланған баға механизмінде. Құны нақты шығындар мен импорттық паритетті көрсетпейінше, тапшылық пен алыпсатарлық сөзсіз", — деп атап өтті сарапшы.

Ол тұрақты шешім әлеуметтік осал топтардың атаулы қолдауымен нарықтық бағаларға біртіндеп көшу деп санайды. Сонымен қатар, мұнай өңдеу зауыттарының тиімділігін арттыру немесе жаңаларын салу қажет.

"Шешім-бұл нарықтық бағаға біртіндеп көшу, әлеуметтік осал топтарды атаулы қолдау және МӨЗ тиімділігін арттыру немесе жаңасын салу (бұл өздігінен оңай емес). Делдалдармен "соғыс" экономикалық заңдылықтарды өзгертпейді", - деп атап өтті Серік.

"Ұңғымадан жанармай құюға дейінгі толық бақылау"

Экономист, қаржыгер, "NAC Analytica" ҚҚ басқарма төрағасы Расул Рысмамбетов бағаны ұстап қалудың орнына оларды қалыптастырудың барлық тізбегін зерттеу қажет деп санайды.

"Мұнайды сату сәтінен бастап жанармай құю станциясына отын түскенге дейін қай жерде және қандай шығындар туындайтынын нақты анықтау қажет. Көтерме нарықтың маржасы да ашылуы керек. Суретті толық түсінбестен инфляцияны ұстап тұру мүмкін емес", - деп түсіндірді сарапшы.

Оның айтуынша, басты мәселе — саяси және әкімшілік ресурстарға ие ірі көтерме делдалдар.

"Менің ойымша, ең үлкен мәселе-көтерме делдалдар. Олардың ЖЖМ нарығындағы маржасы қаншалықты заңды екенін түсіну керек. Егер біз инфляцияны жанармай бағасы арқылы басқарғымыз келсе, делдалдардың бүкіл тізбегін түсінуіміз керек. Бұл шағын бизнес емес, үлкен әкімшілік мүмкіндіктері бар ірі ойыншылар. Оларды анықтау қиын, бірақ тырысу керек. Қазір жасанды интеллект, цифрландыру бар - электрондық шот-фактуралар арқылы ақшаның қозғалысын бақылауға болады. Бұл көтерме саудагерлердің теріс пайдалануына жол бермейді", - деді Рысмамбетов.

Ол сондай-ақ нарыққа жаңа ойыншыларға рұқсат беру керек деп қосты:

"Қазір көтерме саудамен 2-3 компания айналысады. Егер олар кем дегенде 10-ға айналса, бәсекелестік пайда болады және баға табиғи түрде төмендейді. Нарықты ашу керек: содан кейін шығындарды оңтайландыру арқылы бәсекеге түсе бастайтын 5, 10, 20 жаңа қатысушылар пайда болады. Өйткені, кез-келген артық пайда әкімшілік ресурс жасайды. Делдалдарды осы күштен айыра отырып, біз нарықты өзіміз реттеуге мүмкіндік береміз", - деп түйіндеді экономист.

Негізгі мәселе қайда жасырылған?

Экономист Мақсат Халық мәселенің түп — тамыры көтерме сегментте деп санайды.

"Жанармай құю бекеті-бұл соңғы буын. Бағаларды олар емес, тасымалдаушылар мен ірі жеткізушілер анықтайды. Кейбір аймақтарда "баға келісімдері" болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда Үкіметтің араласуы қажет. Бұл сектор олигополистік, нақты ойыншылар аз. Мәселе жанармай құю бекеттерінде емес, салада ақша табуға ұмтылатын ірі компаниялардың келісімдерінде. Осыған байланысты жергілікті жерлерде негізгі жеткізушілер мен тасымалдаушылар арасында баға келісімдері болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда монополияға қарсы комитет бағаның қандай себептермен өсетінін және оған қандай факторлар ықпал ететінін анықтауы тиіс", — деп атап өтті сарапшы.

Оның айтуынша, комитет бағаның неге және қандай негізде өскенін ашық көрсетуге міндетті.

Мамандардың пікірінше, Министрліктің "күресі" алыпсатарлықты уақытша тежеуі мүмкін, бірақ баға механизмін өзгертпесе және нарықтағы олигополияны жоймаса, жанармай құны қайтадан көтеріледі.

Негізгі шешімдер

- нарықтық баға деңгейіне біртіндеп көшу;

- көтерме сауда нарығын ашу;

- жаңа ойыншыларды тарту;

- цифрлық бақылауды күшейту;

- МӨЗ тиімділігін арттыру.

Басқаша айтқанда, бензин бағасының өсуімен күресу әкімшілік шектеу емес, нарықтың өзінде тәртіп орнату болып табылады.