Браконьерлік, заңсыз қоқыс үйінділері және шығарындылар: Қазақстан экологиялық бұзушылықтармен қалай күреседі

Заңсыз ағаш кесу және браконьерлік

Ең тән бұзушылықтардың бірі заңсыз ағаш кесу болып қала береді. Солтүстік Қазақстан облысының прокуратурасы мемлекеттік орман қорына енгізілмеген және күзетсіз қалған 9 мың гектардан астам орманды анықтады. Бұл мәселенің жүйелік сипатын көрсететін орман кодексінің ережелерін бұзу. 2023 жылы заңсыз ағаш кесу фактілері бойынша 69 қылмыстық іс қозғалды.

Экологиялық қылмыстардың барлық түрлерінің ішінде браконьерлік жиі тіркеледі. 2024 жылдың қаңтар–мамыр айларында сирек кездесетін түрлерді заңсыз пайдаланудың жүзден астам эпизодтары, ондаған заңсыз аң аулау және балық аулау оқиғалары тіркелді. Атырау облысында соңғы жылдары заңсыз өндірілген биоресурстардың ең ірі көлемдерінің бірі-2 421 ақбөкен мүйізі тәркіленді, оның шығыны 6,2 млрд теңгеге, сондай-ақ 100 килограмнан астам бекіре тұқымдас балықтарға бағаланады.

Су айдындарындағы бұзушылықтардың саны да жоғары болып қалуда: тек Қапшағай су қоймасында браконьерлер 18 тонна балық аулады.

Ауаның ластануы және заңсыз полигондар

Ауа мен судың ластануы туралы қылмыстық істер сирек кездесетін болса да, олар мұқият қарауды қажет етеді. 2024 жылы су объектілеріне қауіпті заттарды Қылмыстық жолмен ағызудың кем дегенде бір фактісі тіркелді.

Ауаның ластануымен байланысты әкімшілік бұзушылықтар жаппай сипатқа ие. 9,3 мыңнан астам көлік шығарындылар нормаларынан асып пайдаланылды. Кейбір эпизодтар өнеркәсіптік кәсіпорындарға да қатысты: Ақтауда мұнай өңдеу зауытында күкіртсутек шығарылғаннан кейін экологтар тексеруді бастады.

Заңсыз полигондар мәселесі өткір тұр. 2024 жылы ғарыштық бақылау 4891 рұқсат етілмеген полигонды тапты, оның 4 мыңнан астамы жойылды. Бұзушылықтардың мұндай шоғырлануы Жергілікті деңгейде тұрақты рейдтер мен бақылауды күшейту қажеттілігін көрсетеді.

Қадағалау, рейдтер және реформалар

Бұзушылықтардың алдын алу жүйесі мемлекеттік қадағалауға, мониторинг технологияларына және азаматтардың қатысуына негізделеді.
Экологиялық реттеу және бақылау комитеті 2023 жылы 652 жоспарлы тексеру жүргізіп, бір жарым мыңнан астам бұзушылықты анықтап, жүздеген нұсқама беріп, 300 млрд теңгеден астам айыппұл салды. Тексерулер ірі мұнай-газ компанияларына да, жергілікті кәсіпорындарға да қатысты болды.

Спутниктік бақылауды қолдану негізгі құралға айналады. Бұл мыңдаған заңсыз полигондарды анықтауға және орман алқаптарындағы жағдайды бақылауға мүмкіндік берген ғарыштық суреттерді талдау болды. Сонымен қатар, полиция мен табиғатты қорғау қызметтері "Браконьер" және "ЕО"арнайы операцияларын жүргізеді.

2024 жылдың сәуір айынан бастап еліміздің барлық өңірлерін қамтыған "Таза Қазақстан" акциясы өтуде: оған 7 мыңнан астам полиция қызметкері тартылды, мыңнан астам мобильдік топ құрылды, мыңнан астам стихиялық қоқыс үйінділері анықталды және 260 мың хаттама жасалды.

Қазіргі заманғы реттеу стандарттарына көшу

2021 жылы күшіне енген жаңа экологиялық кодекс табиғатты қорғау саласындағы реформаның негізі болды. Кодекс "ластаушы төлейді және түзетеді" қағидатын бекітті, қоршаған ортаға әсері жоғары кәсіпорындар үшін ең жақсы қолжетімді технологияларды міндетті түрде енгізу талабын енгізді және оларды кешенді экологиялық рұқсаттар алуға міндеттеді.

NDT енгізетін компанияларға шығарындылар үшін он жылдық жеңілдік беріледі, ал қалғандары үшін ставкалар біртіндеп көтеріледі. Бұл тәсіл Қазақстанды ЕО және UNECE стандарттарына жақындатады.

Қоғамдық бақылау және бұзушылықтар үшін жауапкершілік

Соңғы жылдары экологиялық еріктілер қозғалысы мен ҮЕҰ белсенділігі айтарлықтай өсті. Сенбіліктер мен экологиялық акциялар өткізіледі, жедел желілер жұмыс істейді, шағымдарды қабылдау үшін онлайн-сервистер пайда болады.

Коммерциялық емес ұйымдар мемлекеттік органдардың реакциясын іздей отырып, өздерінің мониторингтері мен тергеулерін жүргізеді. 2020 жылы экологиялық жағдайды жақсарту жөніндегі жол картасын ұсынған экоактивистердің бірінші республикалық съезі өтті.

Қылмыстық кодексте бірнеше мың АЕК-ке дейінгі айыппұлдар мен бас бостандығынан айыруды қоса алғанда, экологиялық қылмыстар үшін қатаң санкциялар қарастырылған. 2023 жылы Құқық қорғау органдары табиғатты қорғау тақырыбы бойынша 330 қылмыстық іс қозғады.
Әкімшілік шаралар едәуір жиі қолданылады: тек 2024 жылдың алғашқы айларында 90 млн теңгеге жуық сомаға 10 мыңнан астам айыппұл салынды. Аң аулау, балық аулау ережелерін және автокөлік шығарындыларының нормаларын бұзу жиі кездеседі.

Халықаралық міндеттемелер және шешілмеген мәселелер

Қазақстан негізгі халықаралық келісімдерге-Париж келісіміне, Киото хаттамасына, климат, биоалуантүрлілік және шөлейттенуге қарсы күрес жөніндегі конвенцияларға қатысады. Ел 2030 жылға қарай парниктік газдар шығарындыларын 15 пайызға, ал қосымша қолдаумен 25 пайызға дейін азайтуға уәде берді.

Бұл жағдайда проблемалық аймақтар қалады. Қазақстан азаматтардың экологиялық ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндіктерін шектейтін Орхус конвенциясын әлі ратификациялаған жоқ. Шығарындыларды бақылаудың автоматты жүйелері 91 кәсіпорынның 62-сіне ғана орнатылған.

Қазақстандағы экологиялық жағдай күрделі болып қалуда: анықталған қылмыстар саны өсуде, браконьерліктен миллиардтаған залал тіркелуде, өнеркәсіптік объектілерде бұзушылықтар жалғасуда. Алайда, спутниктік мониторингтен бастап заңнаманы реформалауға дейінгі мемлекеттік шаралар біртіндеп жаңа бақылау жүйесін қалыптастыруда. Халықаралық стандарттарға сәйкестікке қол жеткізу және бұзушылықтар деңгейін нақты төмендету үшін еліміз өнеркәсіпті жаңғыртуды жалғастыруы, қадағалауды күшейтуі және халық арасында экологиялық мәдениетті дамытуы тиіс.