"Алға және екі артқа қадам": сарапшы бензин мен дизель бағасының қатып қалуы не болатынын түсіндірді

"Алға — екі артқа қадам"

Жанармай бағасының өсуіне мораторий енгізу Қазақстанның энергетикалық саясатында күтпеген бетбұрыс болды. Energy Monitor қоғамдық қорының директоры Нұрлан Жұмағұловтың айтуынша, бұл шешім мәжбүрлі, бірақ даулы шара.

"Бағаны көтеруге Мораторий алға және екі артқа қадам сияқты. Үкіметтің өзі жыл басында бағаны босатты, ол кезде күрт көтерілу емес, кезең-кезеңмен саясат таңдалды. Біз біртіндеп өсуді байқадық-ай сайын 2-3 теңгеге. Бұл мұнай компанияларына ішкі нарыққа қайта құрылуға, пайданы есептеуге және ЖМҚС-та мұнай өңдеу мен отынды өткізудің ұзақ мерзімді схемаларын жолға қоюға мүмкіндік берді", - деп атап өтті сарапшы.

Алайда, оның айтуынша, 2026 жылдың көктеміне дейін бағаны тоқтату туралы күрт шешім компаниялардың инвестициялық жоспарларын жойды.

"Бұл шешім тездетіліп, мұнай компанияларының жоспарларын бұзды. Инвестор бұрғылау бағдарламаларына, инфрақұрылымға, жабдық сатып алуға қаражат сала отырып, көкжиекті кем дегенде бір жылға жоспарлайды. "Ойын ережелері" бір уақытта өзгерген кезде, бұл мемлекетке деген сенімге нұқсан келтіреді және инвестициялық ахуалды бұзады", — деп атап өтті Жұмағұлов.

Инфляцияға қарсы саясат

Сарапшының ұстанымына сәйкес, мораторийді енгізудің негізгі себептерінің бірі үкіметтің инфляцияны шектеуге деген ұмтылысы болды.

"Әрине, өнімдер мен қызметтер бағасының өсуіне жол бермеу үшін шешім қабылданды. Жанармай қымбаттаған кезде ол логистиканы, жеткізуді, көлік шығындарын автоматты түрде көтереді. Кез-келген тауар, әсіресе азық-түлік, аймақтар арасында тасымалдауды қажет етеді. Дизельдің бағасы жыл басынан бері шамамен 10% — ға, ал бензиннің бағасы 12% - ға өсті. Бұл сандар инфляцияда тікелей көрінеді", - деп түсіндірді ол.

Бұл ретте Жұмағұлов мұнай өңдеу зауыттары бағаның қатып қалуынан зардап шекпейтінін нақтылайды.

"Біздің МӨЗ процессинг моделі бойынша жұмыс істейді. Бұл олардың мұнай компанияларына тиесілі шикізатты қайта өңдеу қызметін көрсететінін білдіреді. МӨЗ процессинг үшін ақы алады, ал отынды сатумен компанияның өзі айналысады. Сондықтан өсімдіктерге әсері минималды. Барлық жүктеме мұнай өндіретін және бүкіл тізбек бойынша шығындарды көтеретін инвесторға түседі", - деді ол.

Жетіспеушілік тәуекелдері және"сұр ағын"

Нұрлан Жұмағұлов ЕСКЕРТЕДІ: мораторийді енгізу келесі жылы отын тапшылығына әкелуі мүмкін.

"Біз бүгін Ресейде күрделі жағдайды көріп отырмыз. Мұнай өңдеу кешендеріне дрондардың шабуылына байланысты көптеген МӨЗ жөндеуге айналды және бұл жөндеулер кешіктірілуде. Әр түрлі бағалаулар бойынша Ресейде мұнай өңдеу 20% - ға төмендеді. Сонымен қатар, Ресей бірнеше айдан бері мұнай өнімдерін экспорттауға тыйым салып келеді", - деді сарапшы.

Оның айтуынша, Қазақстан дәстүрлі түрде Ресейден бажсыз импорт бойынша ЖЖМ көлемін резервте ұстайды, алайда келесі жылға индикативтік теңгерім жоқ.

"Егер Ресей дизель, авиакеросин немесе битум жеткізуді шектесе, Қазақстанда тапшылық туындауы мүмкін. Бұл ішкі бағаның төмендігі аясында орын алады, бұл жанармайдың көрші елдерге заңсыз "сұр түсу" қаупін тудырады. Өйткені, бізде бензин Ресейге қарағанда арзан болған кезде, әрине, шекара арқылы ағын басталады", — деп атап өтті ол.

Мораторийден кейін-тегіс көтерілу

Ықтимал тәуекелдерге қарамастан, сарапшы шектеулер алынып тасталғаннан кейін бағаның күрт өсуін күтпейді.

"Энергетика министрлігі әрқашан баға мәселесін бақылайды. Мораторий аяқталғаннан кейін де өсу кезең-кезеңімен жүреді. Бензин мен дизельдің инфляцияға бейім тауарлар екенін түсіну маңызды. Компаниялар жабдықты импорттайды, жалақыны индекстейді, несие бойынша төлейді. Ешкім қайырымдылық үшін мұнай өндірмейді. Бұл бизнес және ол пайда әкелуі керек", - деді Жұмағұлов.

Мұнай секторы тартымдылығын жоғалтады

Сарапшының бағалауы бойынша, Қазақстанның мұнай өндіру секторы шетелдік инвесторлар үшін тартымды болуды әлдеқашан тоқтатқан.

"Бізде салық саясаты тым қатал. Біз экспортты шектей отырып, мұнайды ішкі нарыққа мемлекет реттейтін бағамен жеткізуді міндеттейміз. Сонымен қатар, ішкі бағалар төмен болып қалады, бұл бизнесті тиімсіз етеді. Соңғы 30 жылда бірде-бір Батыс компаниясы Қазақстанда мұнай өңдеу зауытының құрылысына инвестиция салған жоқ. Бұл жай ғана тиімсіз", - деді ол.

Жұмағұлов жұмыс істеп тұрған үш МӨЗ-ді жаңғырту Мемлекет және мұнай компанияларының өздері есебінен жүргізілгенін еске салды.

"Біз әлеуметтік мемлекет болып қала береміз. Біз нарықты жабамыз, мұнай өнімдерінің экспортын шектейміз. Тіпті Ресейде де бағалар біздікінен жоғары. Сондықтан біз реттеу бәсекелестікті алмастыратын "ішкі көпіршік" жағдайында өмір сүріп жатырмыз", — деп қосты ол.

ЕАЭО-ның жалпы нарығына кейінге қалдырылған көшу

Сарапшы ЕАЭО шеңберіндегі бірыңғай отын-энергетикалық нарық мәселесіне жеке тоқталды.

"Бастапқыда бірыңғай отын нарығы 2025 жылы іске қосылады деп болжанған болатын, бірақ Қазақстан 2027 жылға дейін мерзімін ауыстырды. Және, мүмкін, одан әрі шыдайды. Бізде бағалар тым төмен. Егер біз Ресеймен немесе Қырғызстанмен теңесетін болсақ, бұл елеулі әлеуметтік шиеленісті тудырады", — деп есептейді Жұмағұлов.

Ол бұған дейін президент Қасым-Жомарт Тоқаев бағаның өсуі жағдайында аз қамтылған азаматтарға атаулы әлеуметтік көмек көрсетуді тапсырғанын еске салды.

"Неліктен бай адам бюджет есебінен субсидияланатын арзан бензинге қол жеткізуі керек? Егер мемлекет халықты қолдағысы келсе, мұны барлығына бағаны реттеу арқылы емес, атаулы түрде жасау керек", — деп қорытындылады сарапшы.

Қазақстан үшін басты міндет — мемлекеттің әлеуметтік жауапкершілігі мен нарықтық экономика қағидаттары арасындағы тепе-теңдікті табу. Онсыз әрбір жаңа мораторий тұрақтылыққа қадам емес, ескі қателіктерді қайталау болады.