Қазақстанның жер қойнауын пайдаланудың бірыңғай платформасында 22 қызмет цифрландырылды

MINEX 2025 форумы аясында өткен "Қазақстанның тау-кен өндіру секторы: даму және әртараптандыру жөніндегі мемлекеттік басымдықтар, жоспарлар мен жобалар" стратегиялық сессиясы барысында өнеркәсіп және құрылыс вице-министрі Жанат Дубирова атап өткендей, осы жылдың басынан бастап министрлік 22 мемлекеттік қызметті цифрландырған жер қойнауын пайдаланудың бірыңғай платформасын іске қосты. Бұл платформада 506 өтініш өңделді.

Министрліктің мақсаты – ақпаратты ашық және қолжетімді ету, ал жер қойнауын пайдаланушылар үшін мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылды ашық ету.

"Цифрландыру және жасанды интеллект осы мақсаттарға жетудің негізгі құралы болып табылады. Бұрын жер қойнауын пайдаланушылар жергілікті атқарушы органдарға келіп, делдалдар іздеп, келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды, ал қазір бәрі онлайн режимінде, ешқандай бюрократиясыз қол жетімді. Біз геологиялық барлауға өтініш беру, аукцион өткізу, лицензиялау және ең бастысы-интерактивті карта үшін осындай бизнес – Қызметтерді арнайы енгіздік. Біз Канада, Ұлыбритания тәжірибесін талдадық", - деді ол.

Интерактивті карта жер қойнауын пайдаланушылар үшін қызықты барлық учаскелерді қамтиды. Сонымен қатар, олар тендерге және аукционға қол жетімді учаскелерді қамтиды.

"Енді жер қойнауын пайдаланушылар бұл порталға ешқандай делдалсыз тікелей кіре алады, өтінім бере алады және аукциондық процестерге қатыса алады. Осы жылдың қаңтар айынан бастап 40 миллион АҚШ долларына жуық инвестициясы бар 21 учаскеге дейін цифрлық аукциондар өткізілді", - деп атап өтті өнеркәсіп вице-министрі.

Сонымен қатар, лицензиялар беру және келісімшарттар жасау процесі цифрландырылды. Бұрын бұл процестердің барлығы қолмен жүргізілді.

"Қазірдің өзінде 3 мыңға жуық келісімшарт осындай цифрлық форматта өңделді. Қазір біз алдыңғы жылдардағы, 1950-ші, 60-шы жылдардағы және т.б. геологиялық ақпаратты белсенді түрде цифрландырудамыз. Сонымен қатар, біз де осы процестерге жасанды интеллект енгіземіз, ол геологиялық ақпаратты танып қана қоймай, сонымен қатар әртүрлі сипаттамаларды талдап, үлкен деректер үлгілерін пайдалана отырып, Қазақстанда кен орындары мен минералдық ресурстардың болжамды үлгілерін жасайтын болады", - деп атап өтті вице-министр.

Бұл жобалар барлық ақпараттың 90% - дан астамын қамтиды. Егер қателер болса, олар интеллектуалды жүйемен қызыл түспен ерекшеленеді. Бүгінгі таңда Қазақстанда геологиялық есептер түрінде 56 180 нысан цифрландырылды. Мұның бәрі жер қойнауын пайдаланудың бірыңғай платформасында неғұрлым ыңғайлы форматта ұсынылған.

"Біз сондай-ақ әртүрлі процестер үшін есептерде цифрландыруды жүргіземіз. Сандық форматта көп нәрсе бар. Бұрын бәрін жергілікті әкімшілікке және Министрлікке қағаз түрінде беру керек болатын, бірақ қазір жер қойнауын пайдаланушылар мұның бәрін осы платформаға жүктей алады. Сонымен қатар, құжаттарды сандық тексеру жүргізілуде", - деді ол.

Маусым айында 50 кен орны қойылған электрондық аукцион өтеді

ҚР өнеркәсіп және құрылыс министрлігі жер қойнауын пайдалану департаментінің директоры Алмас Көшімов бүгінгі таңда мемлекеттік есепте 9 мыңнан астам кен орны, оның ішінде 987 қатты пайдалы қазбалар кен орны бар, олардың көпшілігі 30 жыл бұрын барланған деп түсіндірді.

Қолданыстағы өндіру көлемі кезінде алтын қорымен қамтамасыз ету 33 жыл, мыс – 44 жылды құрайды.

"Өткен жылы алғаш рет 43 кен орны мемлекеттік есепке қойылды, оның ішінде қатты пайдалы қазбалар бойынша – 22. Бұл ретте алтынның өсімі 20 тоннаны, күмістің 9 мың тоннасын, мыстың 48 мың тоннасын құрады. Тау-кен металлургия саласының тартымдылығын арттыру мақсатында инвестицияларды тартуды, минералдық ресурстарды іздеудің заманауи технологияларын енгізе отырып, барлау бағдарламаларын дамытуды және жаңа кен орындарын игеруді, сондай - ақ пайдалы қазбаларды толықтыруды қоса алғанда, күшейтілген шаралар қажет", - деп атап өтті ол.

90-2000 жылдардағы жеке барлаудың жеткіліксіз көлемі қорлардың сарқылу тенденциясына әкелді, сонымен қатар жаңа кен орындарын ашу процесін баяулатты. Бұл мәселені шешу үшін 2018 жылы Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы Кодекс енгізіле отырып, заңнамалық реформа жүргізілді.

"Тұтастай алғанда, реформа Австралия мен Канада мысалында жаппай геологиялық барлауға инвестиция тартатын мүлдем жаңа бәсекелестік ортаны құруға бағытталған. 2018 жылдан бастап реформаның арқасында салаға жеке инвестициялар үш есе өсті. Елге ірі шетелдік тау-кен компаниялары кірді. Жер қойнауын пайдалану құқығын алу жер қойнауы мемлекеттік қорын басқару бағдарламасы арқылы реттеледі. Бүгінгі таңда жер қойнауы мемлекеттік қорын басқару бағдарламасына жер қойнауын пайдалану үшін қол жетімді елдің барлық аумағы енгізілген", - деп қорытындылады жер қойнауын пайдалану департаментінің басшысы.

Алайда, елді мекендердің аумақтық шекараларының, қорық аймақтарының, келісімшарттық аумақтардың және басқалардың шекараларының өзгеруіне байланысты жер қойнауы мемлекеттік қорын техникалық түзету және басқару бағдарламалары бойынша жұмыстар тұрақты негізде жүргізілетін болады.

"Бүгінде Қазақстан аумағының тек 16% - ы жер қойнауын пайдалануға лицензияланған. Бас барлауға әлі де қатысуы керек көптеген учаскелер. Біз процесті автоматтандырдық, енді жер қойнауын пайдалану құқығын онлайн алуға болады. Сізді қызықтыратын кез келген учаскені онлайн өтінім беруге болады және Мемлекеттік орган жер қойнауын пайдалану құқығын онлайн қарайды және ұсынады. Бұл ретте реформа шеңберінде қарау мерзімі қысқартылды. 10 жұмыс күні ішінде сіз лицензия алуға рұқсат аласыз. Мемлекеттік қаражат жер қойнауын мемлекеттік зерттеудің тиімділігін арттыруға да салынады. Бүгінгі таңда жер қойнауын зерттеу 1 200 мың масштабта жүргізілуде", - деп түсіндірді Алмас Көшімов.

Алайда инвестициялық тәуекелдерді азайту және дәлдікті арттыру үшін болжаммен перспективалы учаскелер бойынша 1-масштабтағы неғұрлым егжей-тегжейлі геологиялық карталарға 50 мыңға көшу жоспарланған. Деректердің дұрыстығы мен егжей-тегжейін қамтамасыз ететін зерттеу процесіне кешенді тәсілдер қолданылатын болады.

Жерді қашықтықтан зондтау, аэрогеофизика, геохимия, дала жұмыстарының нәтижелері бойынша материалдары бар кешенді карталар аяқталғаннан кейін барлығына ашық қол жеткізу үшін жер қойнауын пайдаланудың бірыңғай платформасында көрсетілетін болады.

"Өткен жылы жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде Қарағанды облысындағы Күйректікөл кен орындарын қосқанда 38 перспективалық алаң анықталды. Оның қорлары 800 мың тонна сирек кездесетін металдарға бағаланады. Шикізат базасын толтыру барысында Тау-Кен Самұрық ресурстары белсенді түрде тартылуда. Бүгінде мыс, алтын және вольфрам кен орындары бойынша пилоттық жобалар іске қосылды. Бизнестің жаңа ресурстарды игеруге деген қызығушылығы жоғары. Соңғы екі жылда 2023 жылдан 2024 жылға дейін электрондық аукциондарда 117 жер қойнауы мен кен орындары сатылды, ал ел бюджетіне қол қою бонусының жалпы көлемі 29 миллиард теңгеден асты", - деп хабарлады департамент директоры.

Ағымдағы жылдың маусым айында электрондық аукцион өткізу жоспарланып, 50 кен орны қойылады. Сонымен қатар, қорларды толықтыру мәселесінің шешімдерінің бірі техногендік минералды түзілімдерді (ТМО) айналымға тарту болып табылады.

"Қазақстанда шамамен 55 миллиард тонна ТМО жинақталған. Олардың көпшілігі елді мекендерге жақын және экологиялық қауіп-қатерге ұшырайды. Экологиялық залалды азайту және ТМҚ-ны өнеркәсіптік айналымға тарту үшін оларды жер қойнауын пайдалануға беру тетігін толық қайта өңдеу бойынша міндеттемелермен заңнамалық бекіту бойынша жұмыс жүргізілуде", - деп нақтылады ол.

Жер қойнауы туралы кодекске өзгерістер енгізу бойынша жұмыстар жүргізілуде. Бүгінгі таңда Парламент Мәжілісінің қабырғасында екі заң жобасы қаралуда.

Бірінші заң жобасына жер қойнауын пайдаланудың бірыңғай платформасын бекіту, ашықтықты арттыру, геологиялық барлау алаңдарына қолжетімділік мәселелері, қатты пайдалы қазбаларды қайта өңдеу туралы келісімге қатысты мәселелер, қатты пайдалы қазбалар бойынша аукциондар өткізу жөніндегі нормаларды ұзарту және жасырын өндіруді болдырмайтын нормаларды түзету кіреді.

Екінші заң жобасы көмірсутек шикізаты мен уран мәселелеріне қатысты. Осы Заң жобасы шеңберінде уран саласындағы ұлттық компания үшін уран кен орындарын барлау аумағын резервтеу тетігі қаралады.

Инвестиция тарту үшін Қазақстанда қандай жұмыс жүргізілуде

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Инвестициялар комитетінің төрағасы Ғабидолла Оспанқұлов еліміздің Орталық Азиядағы экономикалық көшбасшы екенін атап өтті. Біз 20 миллион адам және 264 миллиард доллар ЖІӨ бар әлемдегі тоғызыншы елміз.

2024 жылы Қазақстанның тауар айналымы 150 миллиард доллардан асты, бұл инвесторлардың тұрақты сенімін нығайтты.

"Біз шетелдік инвестицияларды қолдау үшін сенімді құрылым құрдық. Президенттің төрағалығымен біздің шетелдік инвесторлар кеңесі, Премьер-министрдің басшылығымен Инвестициялық штабтың жұмысы жоғары деңгейде үйлестіруді қамтамасыз етеді", - деп түсіндірді ол.

Сонымен қатар, "Қазақинвест" компаниясы нарыққа шығудан бастап кеңейтуге дейінгі кешенді қызметтерді ұсынады. Ынталандыруларға салық, кедендік жеңілдіктер және ұзақ мерзімді келісімдер үшін құқықтық қорғау кіреді. Ең бастысы, Қазақстанның Еуропа мен Азия арасындағы стратегиялық орналасуы бізге әлемдік сауда үшін логистикалық артықшылық береді.

"Қазақстан минералдық ресурстарға бай, минералдық ресурстардың жалпы қоры бойынша әлемде алтыншы орында. 2018 жылдан 2022 жылға дейін біздің тау-кен секторымыз құндық мәнде 65% - ға өсті. Титаннан бастайық. Қазақстан титан губкасының әлемдік нарығының 20% -. жеткізеді. Әлемдік сұраныстың жыл сайын 5-7% - ға өсуімен Қазақстандағы титан өнеркәсібінің әлеуеті 10 млрд АҚШ долларынан асады. Біздің экспорттық бағамыз әлемдегі ең бәсекеге қабілетті бағалардың бірі болып табылады, бұл қосылған құны бар қайта өңдеуге инвесторлар үшін күшті құндылық ұсынысын жасайды", - деп атап өтті Ғабидолла Оспанқұлов.

Қазақстан 40 миллион тоннасы бар әлемдік мыс қоры бойынша сегізінші орында. Алайда, Мыстың 16% - дан азы ел ішінде өңделеді. Бұл катодты мыстан сымдар мен құбырларға дейін өңдеудің келесі кезеңдерінде мыс өнімдері мен өндірісі үшін 10 миллиард доллар ашық мүмкіндік болып қала береді.

"Литийді қалалық өндіру мен қайта өңдеуге қатысты перспективалы жаңа бағыт қалалық тау-кен болып табылады деп айтқым келеді. 2075 жылға қарай әлемдік литий жеткізілімдерінің 20% қайта өңдеуден келеді деп күтілуде. Қазақстанның кең аумағы және оның орталық орналасуы ESG әлемдік стандартына сәйкес тұрақты қайта өңдеу инфрақұрылымын құру үшін тамаша базаны ұсынады. Қорытындылай келе, Қазақстан бизнес үшін ашық және халықаралық әріптестікке дайын. Біз сіздерді мүмкіндіктерді және біздің серпінді тау-кен секторымызды пайдаланып, ресурстарды жауапты әрі тиімді игерудің болашағын ресімдеуге қосылуға шақырамыз", - деді ол форум қатысушыларына.

Геологиялық қызметтердің халықаралық ынтымақтастығы

Басқарма төрағасы Ұлттық геологиялық қызмет (МГС) Галан Ғалиев аталған мәселелер бойынша еларалық диалог мәселелеріне тоқталды.

Қазақстан түрлі елдермен және кәсіпорындармен бірнеше келісімдерге, сондай-ақ меморандумдарға қол қойды. Оның ішінде Ұлыбританиямен бірге семинарлар өткізу және цифрлық карталар үшін анықтамалық белгілеу базасын құру үшін Ұлыбритания үкіметінің грантын алды.

"Сонымен қатар біз геологиялық мәліметтер базасымен өте жақсы жұмыс жасадық. Жер қойнауын пайдаланушыларға арналған Платформа gdk ұқсастығы бойынша құрылды, ол бізге өте қызықты жобаларға, соның ішінде Канада мен АҚШ - қа қатысуға көмектеседі", - деп түсіндірді Галан Ғалиев.

Жергілікті деңгейде НГС кадрлар даярлауға көмектесетін жоғары оқу орындарымен меморандумға қол қойды. Олардың қатарында Назарбаев Университеті, Сафи Өтебаев атындағы Атырау Мұнай және газ университеті, сондай-ақ Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты бар.

"Ғылым саласында біз халықаралық тәжірибеге сәйкес Қазақстанның бірыңғай стратегиясын құра отырып, Қазақстанның цифрлық геологиялық карталарын жасаймыз, сондай-ақ цифрлық геологиялық деректер базасын жасадық. Қазіргі уақытта бұл зерттеулер Британдық және финдік геологиялық қызметтердің қатысуымен жоспарлануда", - деді ол.

Жасанды интеллект технологияларын қолдана отырып, геологиялық материалдарды цифрландыруды енгізу саласында графикалық деректер үшін мәтінді және компьютерлік көруді танудың ішкі жүйесі құрылды. Бірыңғай деректер моделін және цифрланған геологиялық деректер қоймасын жобалау және әзірлеу бойынша жұмыстар жүргізілуде.

2026 жылдың сәуір айында Жаһандық Орталық Азия геологиялық форумы өтеді деп күтілуде.

"Бұл индустрия көшбасшыларын, Мемлекеттік құрылым өкілдерін, ғылыми қоғамдастықты біріктіретін бұрын-соңды болмаған халықаралық алаңға айналатын форум. Біз пәнаралық тәсілдерді қарастыру және жасанды интеллектті қолдана отырып, тұрақты даму бойынша тақырыптық сессияларды арнау үшін диалог алаңын құру үшін жұмыс істеп жатырмыз", - деп түйіндеді НГС басшысы.