Миллиондар, жанжалдар, қарыздар: қазақстандық футбол стадиондардан тыс жерде не жасырады

Антикормен ҚР Туризм және спорт министрлігіне легионерлер санын азайту және бұқаралық спортты дамытуға қаражат бөлу, сондай-ақ бюджет қаражатын көрнекі жұмсау мақсатында спортшылардың жетістіктерін цифрландыру ұсынылды.

Жақында "Каспий" ФК-да (27 млн теңгеден астам) жымқыру оқиғасы қазақстандық футбол саласындағы қаржыны басқарудағы проблемаларды көрсетеді. Белгілі болғандай, қаражат футбол клубының оқу-жаттығу жиындарына арналған.

Еліміздің футбол клубтары бюджет ақшасын қалай жұмсайды және болашақта қазақстандық футболдың болашағы бар ма, деп анықтады тілші inbusiness.kz.

"Каспий"ФК-дағы борыштар мен соттар

Бастау үшін біз бірнеше клубтардың қаржылық есептілігін зерттеп, қызықты мәліметтерді аштық.

Осылайша, ашық дереккөздерге сәйкес, "Каспий" футбол клубының басшысы бүгінде 41 жастағы Нұржан Жалғасбаев болып табылады. Сонымен қатар ол Маңғыстау облысындағы QazaqGeography республикалық ҚБ өкілдігінің басшысы болып табылады.

"Каспий" футбол клубының 105 қызметкері бар, орташа жалақысы-433,8 мың теңге. 2017 жылдан бастап 2024 жылға дейін жалпы сомасы 1,9 млрд теңгеге салық аударымдары. 2023 жылы клуб 182,2 млн теңге, ағымдағы жылы 90 млн теңгеден астам салық төледі.

Егер 2017 жылдан бастап 2024 жылға дейінгі барлық кезең үшін еңбекақы төлеу қорынан төлемдер динамикасын қарайтын болсақ, онда ең жоғары жалақы деңгейі 2023 жылғы мамырда тіркелді – жалпы сомасы 334,9 млн теңгені, ағымдағы жылдың қыркүйегінде – 201,3 млн теңгені, өткен айда-8,4 млн теңгені құрады.

Барлық кезеңдегі сатып алулар саны-750, келісімшарттар сомасы-926,5 млн теңге. Сонымен қатар, ашық деректерге сүйенсек, "Каспий" футбол клубы Маңғыстау облысының дене шынықтыру және спорт басқармасы үшін жеткізуші рөлін атқара отырып, 2023 жылға арналған ҚР чемпионатына Премьер-Лиганың футбол командасын дайындау және оған қатысу үшін футбол алаңын жөндеу бойынша қызметтер көрсетті. Оған 253 млн теңге бөлінді.

"Каспий" футбол командасының 2023 жылға арналған ҚР Премьер-лигасының клубтары арасындағы футболдан ҚР чемпионатына қатысуына 1,2 млрд теңге бөлінді. 2022 жылға осындай қызметтерге 525 млн теңге бағытталды.

2021 жылы осы қызметтерге 1,2 млрд теңге бөлінді.

Tensar Group ЖШС клубы үшін физиоаппаратты сатып алу құны 16,5 млн теңгені құрады. ЖК Елена Панченкодан автобустарды жалға алу бойынша қызметтер 2024 жылдың шілдесінен желтоқсанына дейін клубқа 5,3 млн теңге сомасына шықты.

"Каспий" футбол клубының 2024 жылы "қара жолақ" ұрлау оқиғасы ғана емес, сонымен қатар сот шайқастары туралы да айтылады. Барлығы дерлік клуб жауапкер ретінде әрекет етеді.

Осы жылдың қыркүйек айында Маңғыстау облыстық соты бұрынғы үш қызметкердің пайдасына футбол клубынан жалақы бойынша берешекті өндіріп алу туралы бірінші сатыдағы соттың шешімін өзгеріссіз қалдырды. Талғат Өтепбергенов 2022 жылдың қаңтар-желтоқсан айлары аралығында клубпен футболшы ретінде жұмыс істеді, оған көрсетілген қызметтер үшін клуб 1,1 млн теңге қарыз болды. Жауапкерге футзал бойынша клубтың баспасөз атташесіне қызмет көрсеткен Шыңғыс Амангелдинге клуб жалақысын да төлемеді, берешегі 1,5 млн теңгені құрады. 2022 жылы футзал орталығының басшысы болып жұмыс істеген жақсылық Әлішбаевқа клуб 4,2 млн теңге қарыз болды. Сот клубтан жалақы бойынша берешекті толық көлемде өндіріп алуды міндеттеді.

Сондай-ақ, сот талапкер Магомед Нозадзе мен футбол клубы арасындағы еңбек дауын қарады. Талапкердің айтуынша, 2023 жылдың қаңтарында ол ай сайынғы жалақысы 2 млн теңге болатын Премьер-лига командасының жаттықтырушы-талдаушысы лауазымына жұмысқа қабылданды. 2024 жылғы қаңтарда мемлекеттік сот орындаушысы еңбек инспекторының жауапкердің пайдасына 8 млн теңге мөлшерінде жалақы өндіріп алу туралы ұйғарымы негізінде атқарушылық іс қозғады. Талапкерге қарыз сомасы төленді.

Сонымен қатар, осы жылдың тамыз айында Ақтаудың № 2 сотында тағы бір азаматтық іс қаралды. Бұл жолы берешекті өндіріп алу жөніндегі талапқа жауап ретінде жауапкерден 300 мың теңге көлемінде негізсіз байыту сомасын өндіріп алуды талап еткен "Каспий" футбол клубының өзі талапкер болды. Ол өзінің талабын шарт бойынша аудармашының қызметтері көрсетілмегендігіне түрткі болды. Сот куәгер Д. Сүлейменовтің 2022-2023 жылдар аралығында футбол клубының бас жаттықтырушысы болған М. Тулиевтің Бразилиядан келген шетелдік футболшыларға португал, орыс және ағылшын тілдерінен аудармашы қызметін көрсеткені туралы айғақтарын назарға алды. Нәтижесінде футбол клубының талабынан бас тартылды.

Футбол клубы еңбек міндеттемелерін орындамауда ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік сатып алу туралы Заңның бұзылуында да байқалады.

Мәселен, 2023 жылдың шілдесінде VISORTO ЖШС мен футбол клубы арасында аэрозольді салқындатқыш спрейді Мемлекеттік сатып алу туралы шарт жасалды. Шарттың жалпы сомасы 140,9 мың теңгені құрады. Клубтың сомасы ұсақ-түйек, бірақ мұнда да талапкер барлық міндеттемелерді орындағанына қарамастан, жауапкер жеткізілген тауар үшін төлем жасамады. Дау қаралған кезде ғана клуб жеткізілген тауарға ақы төледі, бірақ өсімпұл төлемеді.

Қаржылық есептілікті талдау жоғары салық аударымдарын, сонымен қатар айтарлықтай қарыздарды көрсетті. Клубқа команданы дайындауға көп қаражат бөлінеді, бірақ бұл шығындардың орындылығы туралы сұрақтар туындайды.

Ал "Қайрат" клубында...

Спорттық іс-шараларға жұмсалатын қаржы шығындарының мөлшерін салыстыру үшін тағы бір футбол клубын қарастырайық, мысал ретінде "Қайрат"ФК алайық.

Қаржылық есептілікке сәйкес, "Қайрат" футбол клубының 214 қызметкері бар, орташа жалақысы 580,4 мың теңгені құрайды. Аударымдардың жалпы сомасы-8,2 млрд теңге, оның ішінде салықтар-6,8 млрд теңге. 2023 жылы салықтар 497,2 млн теңге, 2024 жылы – 551,2 млн теңге көлемінде төленді.

Еңбекақы төлеу қорынан төлемдер динамикасы бойынша ең жоғары жалақы сомалары 2022 жылғы желтоқсанда – 218,2 млн теңге мөлшерінде, сондай – ақ 2023 жылғы қыркүйекте-203,2 млн теңге сомасында тіркелді. 2024 жылғы қарашада еңбекақы төлеу қорынан төлемдер сомасы 120,9 млн. теңгені құрады.

2020 жылдан 2024 жылға дейін футбол клубын сатып алуға қатысу бойынша барлығы 5,7 млрд теңге сомасына 16 келісімшарт көрсетілген.

Әр түрлі жастағы балалар-жасөспірімдер, жастар және кәсіби футбол командаларын ұйымдастыру және даярлау және олардың Премьер-Лига клубтарының ұқсас командалары арасында футболдан ҚР біріншілігіне және спорт сыныптарының оқу-жаттығу сабақтарына қатысуын қамтамасыз ету бойынша қызметтер 2024 жылы Алматы спорт басқармасына 750 млн теңге жұмсалды. Осындай іс-шара 2023 жылы 687,2 млн теңгеге қаржыландырылды. Сондай-ақ, ақша көп, бірақ "Каспий" ФК сияқты емес, оның 1,2 млрд теңгесі бар.

Үлкен құпия

ҚР Парламенті Мәжілісінің қараша айындағы пленарлық отырысында депутат Айдос Сарым қазақстандық спорттың ең басты проблемаларының бірі бюджет ақшасын ұтымсыз пайдалану және миллиондаған долларлық келісімшарттары бар легионерлердің салымдарды ақтамауы болып табылатынын мәлімдеді.

Депутаттық корпус резидент емес спортшыларды мемлекеттік бюджет және квазимемлекеттік сектор қаражаты есебінен қаржыландыруға тікелей тыйым салуды көздейтін нормаларды енгізді. Екі норма да мақұлданды және қабылданды.

Легионерлерді тартудың қаржылық орындылығы және легионерлердің шығындары неге өзін-өзі ақтамайды, сондай-ақ жалақы, жеңілдіктер және футбол федерациясындағы басқа да бірқатар сұрақтарға жауап берілмеді.

Легионерлер туралы не деуге болады?

Бірақ Спорт істері комитетінде мыналар түсіндірілді:

"Бүгінгі таңда отандық спортты қарқынды дамыту үшін Қазақстанда кейбір спорт түрлерінде легионерлерді тартпай-ақ жасай алмаймыз. Тәжірибе алмасу арқылы легионерлерді тарту тәжірибесі қазақстандық спортшылардың кәсіби өсуіне ықпал етеді. Кейбір жағдайларда шетелдік спортшылардың қатысуы жұртшылықтың қызығушылығын тудырады, осылайша жанкүйерлердің санын арттырады".

Сондай-ақ, ведомство соңғы бірнеше жылда Қазақстанда шетелдік футболшыларды натурализациялау процесі айтарлықтай кең тәжірибеге ие болғанын хабарлады.

Легионерлерден басқа, еліміздің әрбір футбол клубында бір жағынан ҚР азаматтығы бар, екінші жағынан Қазақстан ұлттық құрамасының құрамында өнер көрсетуге құқығы жоқ футболшылар да бар екені атап өтілді.

"Қазақстан футбол федерациясы" қауымдастығы басқа елдердің тәжірибесін зерделей отырып, 2015 жылы Қазақстанда футболдан жарыстар өткізу регламентіне өзгерістер енгізді, оған сәйкес "легионер" ұғымының орнына "Қазақстан футболының тәрбиеленушісі"деген жаңа ұғым енгізілді.

Айта кетейік," қазақстандық футболдың тәрбиеленушісі " – бұл азаматтығына қарамастан, 12-21 жас аралығындағы үш жыл ішінде Қазақстанда футболшы ретінде тіркелген футболшы. Осылайша, шетелдік футболшыларды жаппай натурализациялау тоқтатылды. Сондай-ақ регламенттерде клубтың мәлімделген ойыншыларының жалпы санының тәрбиеленушілер санына тәуелділігі айтылады.

Мысалы, егер Премьер-Лига клубы рұқсат етілген ойыншылардың ең көп санын (30 адам) мәлімдесе, онда олардың 22-сі тәрбиеленушілер болуы керек, ал егер бірінші лига клубы ойыншылардың ең көп санын мәлімдесе, онда 27 адам тәрбиеленушілер болуы керек. Екінші Лига клубтары үшін тәрбиеленуші емес ойыншылардың өтініміне тыйым салынады.

Комитеттің мәліметінше, өткен жылы тіркелген ойыншылардың саны 1195 адамды құрады. Оның ішінде: ҚР азаматтары – 1011, легионерлер – 111, ЕАЭО – 70.

Ағымдағы жылдан бастап Қазақстан футбол федерациясы елімізде футбол бойынша жарыстарды өткізу регламентіне өзгерістер енгізді, оған сәйкес легионерлер бойынша шектеу алынып тасталды.

Сонымен, Премьер-лигада ойнайтын футбол клубтарына 12 легионерге дейін мәлімдеуге рұқсат етіледі, қалған ойыншылар тәрбиеленуші болуы керек. Бірінші және Екінші Лига футбол клубтарында өнер көрсетуге легионерлерге тыйым салынады.

Футболда қандай өзгерістер күтілуде
Комитет бұл шаралар елдегі отандық футболдың дамуына жаңа серпін береді деп санайды.

Біріншіден, футбол дамуының негізгі аспектілеріне айналатын тірі бәсекелестік үшін жағдайлар жасалады. Біздің футболшылар клубқа кіру үшін, сондай-ақ клубтың басқа елдерден спортшыны әкелуге құқығы бар екенін түсініп, "алаңға" жету үшін көп жұмыс істейді және өз деңгейлерін көрсетеді.

Екіншіден, бұл кәсіби футбол клубтарын көлеңкелі схемалардан, таза емес агенттерден және жосықсыз футбол жұмысшыларынан қорғайды. Осылайша, жалақыны жасанды көтеруді болдырмайтын нарықтық жалақы жүйесі құрылады.

Үшіншіден, алаңдағы бәсекелестіктің жоғары деңгейі ойын сапасын арттыруды және футболға қызығушылықты арттыруды қамтамасыз етеді. Бұл өз кезегінде стадиондарға көбірек келуге және заманауи стадиондарды салу қажеттілігін арттыруға әкеледі. Осылайша, чемпионаттың ойын-сауығы жақсарған сайын инвесторлардың қызығушылығы артады. Сонда ғана мемлекеттік қаржыландырудан жеке қаржыландыруға көшу болады, деп толықтырды комитет.

"Легионерлер лимитін алып тастау туралы шешім футболда бизнес индустриясын құруға әсер етеді. Мұндай жағдайда әр клуб команда құрамын қалыптастыруға ойластырылған түрде қарайтын болады. Бұл көптеген клубтарды футболшыларын тәрбиелеуге итермелейді. Ережелердегі бұл өзгерістер клубтардың балалар мен жасөспірімдер футболына белсенді инвестиция сала бастауына және өз тәрбиеленушілерін дамытуға бағытталған. Бұл клубтарға трансферлерден қосымша ақша табуға мүмкіндік береді. Осы міндеттерді шеше отырып, ұлттық құраманың ойын сапасы да артады. Егер басқа елдердің чемпионаттарындағы статистикаға қарасақ, легионерлерге лимитті өзгерту бойынша мұндай тәжірибе өте кең таралған", - деп есептейді мемлекеттік органда.

Футболдағы легионерлер лимитінің жойылуы клубтардың бизнес-моделіне және одан әрі жеке қаржыландыруға көшуге айтарлықтай өзгерістер әкеледі ме, уақыт көрсетеді. Әзірге мемлекеттік инфузиялық футбол саласы керісінше әсер етеді және салық төлеушілердің сенімін тудырмайды.