Шетелдік инвестициялар Қазақстандағы экономика мен өмірді қалай өзгертеді

Өзінің жаңа тарихының 30 жылға жуық уақытында Қазақстан 441 млрд доллар тікелей шетелдік инвестиция тартты. Инвестиция көлемі бойынша көшбасшылардың қатарында Нидерланды, АҚШ, Швейцария, Қытай және Ресей сияқты елдер бар. Статистика көрсеткендей, шетелдік капитал үшін ең тартымды салалар — тау-кен және карьерлерді қазу, өңдеу, көтерме және бөлшек сауда, көлік және қойма.

"Шетелдік инвесторлар капиталды инвестициялады, озық технологиялар мен жоғары білікті жұмыс күшін ұсынды. Олардың инвестициялары Біздің энергетика саласының өсуіне ықпал етті: соңғы 30 жылда мұнай өндіру үш есе өсті. Осының арқасында Қазақстан мұнай өндірудің өсу қарқыны жоғары елдердің бестігіне кірді. Болашақ туралы айта отырып, біз жылына 100 млн тонна шекті еңсеруді мақсат етіп отырмыз", – деді Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қазан айының соңында.

FDI Standouts Watchlist жыл сайынғы зерттеуінде Қазақстан макроэкономикалық даму көрсеткіштері және 2023 жылғы тікелей шетелдік инвестицияларды тарту бойынша алтыншы орында тұр. Билік ел алдында өршіл міндет тұрғанын бірнеше рет атап өтті: 2029 жылға қарай қосымша 150 миллиард доллар тікелей шетелдік инвестиция тарту.

Ресурстар мен технологиялар

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан дербес қаржы-экономикалық саясат жүргізу қажеттілігіне тап болды, басқаша айтқанда — орасан зор табиғи ресурстарды игермей және инфрақұрылымды дамытпай ақша табу мүмкін болмады. Осы міндеттерді шешу үшін елге шетелдік капиталды, білім мен технологияны тарту өте маңызды болды.

1991 жылы ел басшылығы "шетелдік инвестициялар туралы" Заңды қабылдайды, ол Қазақстанның жаңа тарихындағы маңызды кезеңге айналады. Заң инвесторлардың құқықтарын қорғайды және қолдау шараларын анықтайды. Қазақстандағы алғашқы ірі серіктес және шын мәнінде ізашар американдық "Шеврон"энергетикалық компаниясы болып табылады.

Компания әлеуеті жоғары жаңа нарыққа қызығушылық танытты, ал ел табиғи ресурстарды тиімді игеру және жас экономиканы дамыту үшін шетелдік инвестицияларды тартуға мүдделі болды.

"Шеврон" келгеннен кейін бірден елге басқа да ірі халықаралық мұнай-газ компаниялары келді: ExxonMobil, Shell, Total, Lukoil және Eni. Олар Теңіз, Қарашығанақ, Қашаған сияқты мұнай және газ кен орындарын игеруге байланысты түрлі жобаларға қатысты. Бұл компаниялар өздерімен бірге заманауи технологияларды, қаржыны алып келді, жұмыс орындарын құрды және жалпы мұнай-газ саласын жаңғыртуға ықпал етті.

Мыңдаған жұмыс орындары

"Шеврон" - " Теңізшевройл "бірлескен кәсіпорнына қатысу арқылы Қазақстан экономикасында шешуші рөл атқаратын ірі шетелдік инвестор (үлесінің 20% - ы"ҚазМұнайГаз" ҰК АҚ-ға тиесілі). ТШО еліміздегі ең ірі мұнай кен орындарының бірі — теңізді игеруде. Тек осы жылдың басынан бастап Қазақстан экономикасына "Теңізшевройл" тікелей төлемдері 8,4 млрд долларды құрады. 1993 жылдан бастап ТШО жұмыс істей бастағаннан бері бұл көрсеткіш 198 млрд долларға жетті.

"Шеврон" теңізді дамытуға, мұнай өндіруді ұдайы арттыруға, инфрақұрылымды жақсартуға және заманауи технологияларды енгізуге миллиардтаған доллар инвестициялайды. Кәсіпорын Қазақстанда мұнай өндірудің барлық көлемінің төрттен бір бөлігін қамтамасыз етеді. ТШО 2023 жылы ғана мемлекеттік қазынаға 3,7 триллион теңге аударған ірі салық төлеуші болды. Теңіз кен орны елдегі барлық салық түсімдерінің 22% - на дейін әкеледі.

Мұнай өндіру жобаларының дамуымен жұмыс күшіне қажеттілік туындайды. Шетелдік инвесторлар дайындықтың әртүрлі деңгейлері бар қазақстандық мамандар үшін жұмыс орындарын белсенді түрде құруда. Олар үшін оқыту, біліктілігін арттыру және халықаралық тәжірибе алу үшін мүмкіндіктер ашылады.

"Шеврон" компаниясы қатысатын өңірлерде әлеуметтік жобаларды дамытады, жергілікті бизнесті қолдайды және қазақстандық мамандарды білім беруге инвестициялайды, сонымен қатар оншақты басқа салалардың дамуына ықпал етеді.

Кадрларды ұлттандыруға ерекше назар аударылады. 2024 жылдың III тоқсанының қорытындысы бойынша ТШО-дағы отандық мамандардың үлесі 95% - ға жетті.

Жергілікті өндірістерді қолдау және инфрақұрылымды дамыту

Қазақстан үшін де, инвесторлардың өздері үшін де тиімді тағы бір маңызды процесс — жергілікті өнеркәсіпті қолдау. Қазақстандық өндірушілер мен шетелдік компаниялардың мүдделері арасындағы тепе — теңдікті сақтау-тұрақты экономикалық өсу мен өмір сүру сапасын арттырудың қуатты катализаторы.

Ірі шетелдік компаниялар жергілікті өндірістерге инвестиция салады, осылайша аймақ экономикасының өсуіне ықпал етеді. Олар өндірілетін өнімнің немесе ұсынылатын қызметтің сапасын жаңартуға және жақсартуға көмектесетін заманауи технологиялар мен инновациялық шешімдерді ұсынады. Сонымен қатар, инвестициялар жергілікті тұрғындар үшін жұмыс орындарын ашады, өңірлердегі жұмыссыздық деңгейі төмендейді.

Ірі шетелдік инвестордың жұмысы инфрақұрылымды — жолдарды, логистикалық орталықтарды, энергетикалық және сумен жабдықтау жүйелерін дамытуды ынталандырады. Қатысу аймақтарында теміржол желілері жаңартылып, әлеуметтік нысандар пайда болады: мектептер, ауруханалар, спорт кешендері.

"Шеврон" жергілікті өндірісті белсенді дамытуда. 2003 жылы компания Атырауда полиэтилен құбырлары зауытын пайдалануға берді. Алты желіде жылына 16000 тонна полиэтилен құбырлары шығарылады. Осы қазақстандық кәсіпорында жаңғыртудың арқасында бұрын шетелден сатып алуға тура келген өнімдер шығарыла бастады.

Шетелдік капитал іске қосу және дамыту үшін өз ақшасы мен айналым қаражаты жетіспейтін компанияларды қолдауда маңызды рөл атқарады. Осы мақсатта Қазақстанның Энергетика министрлігі "Шеврон" мұнай-газ корпорациясымен бірлесіп тікелей инвестициялар қорын құрды. Қордың бюджеті шамамен 248 миллион долларды құрайды. Қордың негізгі мақсаты-елдің экономикалық дамуын ынталандыру және әртүрлі салалардағы жергілікті қамту үлесін арттыру. Инвестиция тек мұнай-газ саласына ғана емес, басқа салаларда жұмыс істейтін қазақстандық кәсіпорындарға да бағытталатын болады.

Өткен жылы Қор қазақстандық компаниялармен 41 млн долларға келісімге қол қойды top.kz және Orhun Med Limited. Келісімшарттар бизнесті кеңейтуге және жаңа технологияларды енгізуге мүмкіндік береді. 2024 жылдың қыркүйегінде тағы екі инвестициялық келісім белгілі болды. Олардың бірі-Маңғыстау облысында жаңартылатын энергия өндірушімен, "сирек кездесетін компаниямен"19 млн доллар сомасына. Инвестициялар Маңғыстау облысындағы үш жел электр станциясын біріктіруге бағытталады: Форт-Шевченко ЖЭС, ЖЭС Сервис және Жангиз ЖЭС. Осылайша, жалпы қуаты 58,6 МВт болатын аймақтағы жел электр станцияларының ең үлкен тобы құрылады.

Инвестицияланған екінші жоба-Everest Development LLP. 20 млн доллар тұрғын үй құрылысы мен қайта құру үшін тауарлар өндіретін заманауи зауыт кешенін құруға мүмкіндік береді.

Басқа салалар

Шетелдік инвесторлар энергетикаға инвестиция салады. Сонымен қатар, дәстүрлі көздерде — көмір мен газда да, жаңартылатын көздерде де — күн және жел станциялары Қазақстанға жасыл энергетикаға қарай дамуға көмектеседі.

Шетелдік капитал елге тағы бір негізгі саланы — тау-кен өнеркәсібін дамытуға көмектеседі. Шетелдік компаниялар кен орындарын игеруге, сондай-ақ металдарды өңдеуге және экспорттауға белсенді инвестиция салуда. Сонымен қатар, біздің еліміздің билігі шахталарды жаңғырту және экологиялық стандарттарды жақсарту үшін шетелдік капиталды тартуда.

Шетелдік компаниялар химия өнеркәсібін, қонақ үй бизнесін, қаржы және аграрлық секторларды дамытуға да мүдделі.

Экология және"жасыл технологиялар"

Мұнай өндіруге инвестиция салатын көптеген батыс компаниялары қоршаған ортаға әсерді азайтуға тырысады. Олар ең жаңа экологиялық стандарттарға сүйене отырып, бұған ерекше назар аударады. ТШО мұнай өндіруді оңтайландыру үшін озық әдістерді қолданады, сондай-ақ қоршаған ортаға әсерді азайту үшін белсенді жұмыс істейді. Соңғы жылдары мамандар көміртегі шығарындыларын азайту және өз нысандарында энергия тиімділігін арттыру үшін жұмыс істеуде. Мысалы, компания көмірқышқыл газын алу және жаңартылатын энергия көздерін пайдалану жобаларын жүзеге асыруда.

Шетелдік инвесторлар Қазақстанның энергетикалық нарықтағы ірі әлемдік ойыншылардың бірі ретінде қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Біздің елімізде жұмыс істейтін халықаралық компаниялар тұрақты валюталық түсімдерді қамтамасыз етеді, жұмыс орындарын құрады, инфрақұрылымның дамуына және инновациялардың дамуына ықпал етеді, жергілікті мамандардың біліктілігін арттырады. Мұның бәрі, өз кезегінде, экономиканы әртараптандыруға және ұзақ мерзімді перспективада оның тұрақтылығына ықпал етеді.