Қазақстанда "медициналық адвокат" атты жаңа жоба пайда болды

"Еңбек қызметінен бастап-жалақыны уақтылы төлемеу, санаттар үшін қосымша төлемдердің болмауы және т.б. Немесе пациенттер оларға зиян келтірген нәрсеге жүгінеді, мысалы, баланың ата-анасы. Ал медицина қызметкері тергеушілермен бір-бірден қалады, мұндай жағдайларда кәсіподақ адвокаттар береді. Яғни, бұл қазірдің өзінде қылмыстық жауапкершілік. Біздің қызметкерлерге пациенттердің шабуылдары да бар. Стационарларда да, жедел жәрдем шақыру кезінде де. Осы кезде де адвокат ұсынып, әділдікке ұмтыламыз", - деді Еркебұлан Бүркітбаев.

Клиникада пациенттермен төбелес болады, медицина қызметкерлерінің арасында да келіспеушіліктер бар. Яғни, әкімшілік және қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша істер қаралуда, деді спикер.

"Еңбек дауларын негізінен кәсіподақ деңгейінде өзіміз шеше бастаймыз. Әкімшілік немесе қылмыстық іс қозғалған кезде біз адвокаттарды тартамыз. Олар бүкіл Қазақстан бойынша бар. "Медициналық адвокат" бойынша тағы бір жолдама - біз жыл сайын өңірлерді аралап, өзімізді қалай қорғауға үйретеміз", - деп атап өтті кәсіподақ өкілі.

Бұл туралы мысалдар мен медицина қызметкерлерінің өміріндегі жағдайлар айтылады.

"Астанада хирургтар жиі адвокаттардың көмегіне жүгінеді. Біз өз адвокаттарымызды қамтамасыз етеміз және олар тергеушілермен кездеседі. Біз соңғы екі өтінішті қалалық аурухана қызметкерлерінен алдық. Бір жағдай болды – туыстары Президентке дейін жазып, дәрігерлерді кінәлаған кезде баланың өлімі. Біздің блогерлер қосылып, олар қатты шу шығарды. Қазір біздің бақылауымызда", - деп атап өтті кәсіподақ өкілі.

Іс бір маманға емес, дәрігерлер тобына қатысты жүргізілетін жағдайлар бар. Медициналық қызмет көрсеткен барлық бригада қылмыстық іске тартылған кезде.

"Бұл үлкен шығын, ал бір қызметкерді қорғау – 500 мың теңгеден 1 миллион теңгеге дейін жетеді. Кәсіподақ аясында Адвокат біздің есебінен беріледі. Кейбір бөлігін қызметкерлердің өздері, кейбір кәсіподақ төлейді. Яғни, кәсіподақ Арыстанның үлесін жабады. Қызметкер жұмысты сабырлы түрде жалғастырады, біз оны сүйемелдеп, процестерге дайындаймыз. Қорғаныс тактикасын қалыптастырамыз", - деді Бүркітбаев.

Сарапшы және жақында медицина қызметкері дерекқорға қайтыс болған адамды емес, оның әпкесін қателесіп әкелген жағдайды келтірді. Соңғысы осы қателікке байланысты жүйеде проблемалар туындады деген шағыммен сотқа жүгінді. Зейнетақы аударымдары тоқтатылды, басқа да қиындықтар туындады.

"Ол моральдық зиянды талап ете бастады. Қызметкер оған қажетті соманы бірден төлегенімен. Сот моральдық зиянды өтеуден бас тартты, өйткені ол сол күні өтелді", - деді сарапшы.

Мұндай жағдайлар көп, мысалы, дұрыс есептелмеген жалақы. Көбінесе жұмысшылардың білместігінен әртүрлі жағдайлар туындайды. Мысалы, кәсіподақтар, Денсаулық сақтау министрлігі және "Атамекен"ҰКП қол қойған келісімге қатысты. Бұл құжатта қызметкердің біліктілік санаты үшін қосымша ақы жазылған.

"2020 жылы жаңа кодекс шыққан кезде санат жойылды. Осыған байланысты денсаулық сақтау қызметкерлері мерзімінің аяқталуына байланысты біліктілік санаты үшін қосымша ақысын жоғалтты. 2021 жылы біз салалық келісіммен қосымша төлемді қайтардық. Бірақ, көптеген жұмыс берушілер нормативтік актіде талаптардың жоқтығын пайдаланып, қосымша төлемді тоқтатты. Біз қызметкерге хабарласуды ұсындық, 2021 жылдан 2024 жылға дейін ол шамамен 3 миллион теңге алған жоқ. Өткен жылдың қыркүйек айында біз оған бұл соманы толығымен төлегенімізге қол жеткіздік", - деді Еркебұлан Бүркітбаев.

Содан кейін спикер кәсіподақтарға негізінен проблемалар қажет екенін атап өтті.

"Кәсіподақтар әлеуметтік осал топтар қажет. Бұл білім беру және денсаулық сақтау жүйелері. Онда кәсіподақтар өте жақсы дамыған. Тіпті жұмыс берушілер кәсіподақтар болғанына қызығушылық танытпайды. Бірақ жақсы менеджерлер мәселелерді кәсіби одақтар арқылы шешеді. Егер Әлеуметтік әріптестік жақсы дамыған болса, онда бұл жұмыс берушінің стратегиялық міндеттеріне қол жеткізу", - деп атап өтті сарапшы.

Сонымен қатар, көптеген жұмыс берушілер өздерінің жергілікті кәсіподақтарын құрады. Оған ешкім араласпауы үшін және осы "қалталы" кәсіподақтарды өздері басқарады, деп атап өтті Еркебұлан Бүркітбаев.

"Олар мемлекет әлеуметтік қорғауға бағытталған нормативтік актілер шығарған кезде бұл қарапайым нәрсе деп санайды. Ал іс жүзінде бұл кәсіподақтар министрліктер, үкімет немесе Парламент деңгейінде іздейді. Біз барлық жерде жұмысшылардың бізге жүгінуін және кәсіподаққа сенуін насихаттаймыз", - деді ол.

Ең жиі туындайтын мәселелер мен даулардың бірі жалақы туралы. Мұнда демонстрациялық мысалдар бар:

"Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Республикалық ұйымның басшылығы үстеме ақы төлемеуге шешім қабылдады. Бұл қызметкердің бізге хабарласқаны жақсы, біз басшылыққа хат жаздық. Олар қосымша ақы талап етпеуі үшін жұмысшылардан өтініштер жинағысы келді. Біз мұның заңсыз екенін көріп отырмыз. Еңбек кодексінде ықпал ету тетігі белгіленген, яғни бірінші кезекте біз жұмыс берушіге жүгінеміз, екінші кезең - келісім комиссиясы. Үшінші кезең-сот. Мәселені жұмыс беруші немесе келісім комиссиясы деңгейінде шешуге тырысамыз. Өткен жылы "медициналық адвокат" аясында біз 70-тен астам адамды қорғадық", - деді Бүркітбаев.

Өтініш берудің негізгі себептері-заңсыз жұмыстан шығару және заңсыз тәртіптік жаза. Егер ұйымның қызметкері кәсіподақтың мүшесі болса, онда жұмыстан босату тек кәсіптік одақтың пікірін ескере отырып жүзеге асырылады. Ал жұмыстан босату туралы келісілмеген бұйрықтар рәсімді бұзады, деп түсіндірді Еркебұлан Бүркітбаев.

"Егер қызметкердің өзі проблеманың туындау сатысында жүгінсе, онда бұл мәселелер шешіледі. Бірақ олар тергеушіге келгенде өте кеш жүгінеді. Сараптаманың барлық кезеңдері өткенде немесе олар өз пайдасына куәлік бермеген кезде, кеш болады. Ал егер пациент келтірілген зиян туралы жазып, бізге бірден қоңырау шалатын кезеңде біз сараптама кезеңіне қосылатын едік. Жазадан кейін, барлық мерзімдер өткен кезде, олар да жүгінеді. 80% жағдайда мәселелер әкімшілік деңгейінде шешіледі", - деді салалық кәсіподақ өкілі.

Содан кейін біз өзекті мәселеге келдік-Денсаулық сақтау саласындағы қатардағы қызметкерлердің жалақысы төмен.

"Денсаулық сақтау жүйесінде жұмысшылардың 70-80% - ы санитарлар мен медбикелер. Санитарлар шамамен 100-120 мың теңге алады. Көптеген жұмыс берушілер оларды ұстап қалу үшін қосымша ақы төлейді. 1193 қаулысы бар, ол бойынша Қаржы министрлігінің жалақысын есептейді. Ал жалақы өте төмен, олар (санитарлар - ред.) 90 мың теңге алады. Мемлекеттік кәсіпорындарда, әсіресе мемлекеттік кәсіпорындарда мұндай жалақы санитарларда болады. Ал кәсіпорын бұл сомаға қосымша ақы төлейді, әлі де 200 мыңға жуық алу коэффициенті бар. Осылайша біз тәртіп сақшыларын ұстауға тырысамыз. Біз оларды жұмыс орнында білім алу үшін кәсіпорын есебінен оқытуды ұсынамыз", - деп атап өтті сарапшы.

Сонымен қатар, Қазақстан Еңбек министрлігі статистиканы жариялады. 2024 жылы мемлекеттік еңбек инспекторлары 54 мыңнан астам қызметкердің құқығын қорғады. Қабылданған шаралардың, оның ішінде жалақы бойынша берешекті өтеудің қатаң кестелері мен мерзімдерін белгілеудің нәтижесінде 17,7 мыңнан астам қызметкердің құқықтары қорғалды. Оларға 3,7 миллиард теңге (7 миллион доллар) төленді.