Қарқаралыдағы Құнанбай қажы мешіті: Қазақстанның рухани нышаны және тарихи мұрасы

1849 жылы Ұлы Абайдың әкесі Құнанбай Өскенбайұлының қаражатына салынған бұл мешіт Қарқаралыда Тұңғыш және Қазақстанның солтүстік өңірлеріндегі ең көне мешіттердің бірі болды. Ғимарат жергілікті орманнан тұрғызылған, екі қабатты және шығыс және дәстүрлі қазақ сәулетінің элементтерін біріктірген.

Сол жылдары Құнанбай Қарқаралы уезінің аға сұлтаны болған және тарихшылардың айтуынша, дәл осы жерде Қарқаралыда болашақ ойшыл және ақын Абайдың балалық шағы өткен.

Мешіт ұзақ уақыт бойы жергілікті мұсылмандардың рухани өмірінің орталығы болып қала берді. Мұнда олар Құранға сабақ берді, намаз оқыды, мейірімділікке, төзімділікке және көршілеріне құрметке тәрбиеленді. Алайда, кеңес дәуірінде ғимарат қайғылы тағдырға тап болды: 1920 жылы мұнара қирады, ал құрылымның өзі пионерлер сарайына, қоймаға айналды және соңында қараусыз қалды.

Ғибадатхананың қайта жандануы

Тек 1980 жылдары мешітті қалпына келтіру басталды. 1991 жылы Қазақстан тарихы мен мәдениеті ескерткіштерін қорғау және қалпына келтіру жөніндегі өндірістік бірлестіктің мамандары қайта құруды аяқтады, содан кейін мешіт діндарларға есігін айқара ашты.

Бүгінде ол Қазақстанның киелі нысандарының тізіміне енгізілген және өңір тұрғындары үшін де, басқа елдерден келген қонақтар үшін де қажылық орны болып табылады.

Қарағанды облысының бас имамы Естай Әбдіғали:

"Қарқаралыдағы Құнанбай қажы атындағы мешіт-Орталық Қазақстандағы ең көне мешіттердің бірі. Оны көрнекті қоғам және дін қайраткері, Абайдың әкесі салған. Бұл жай ғана сәулет ескерткіші емес, сенім, руханият және ұрпақтар сабақтастығының символы".

Бүгін мұнда жұма және мерекелік намаздар, Құран сабақтары және рухани-ағарту сабақтары өтеді. Аудандық имам Митератбек Кублайхановтың айтуынша, мешітке күн сайын 20 адамға дейін барады, ал жұма намазына 150-ге жуық сенуші жиналады.

Тарихтың алғашқы имамдары мен ұмытылған беттері

Қарқаралы өлкетанушысы Еран Мұстафин 28 жылдан астам уақытын туған өлкенің тарихын зерттеуге арнап, 14 кітап жазды, оның ішінде Құнанбай мешіті мен оның алғашқы имамдары туралы еңбектер бар.

Ол мұндағы алғашқы имам Хасан (Хасен) ахун Сейфуллин болғанын, оны Құнанбайдың өзі тағайындағанын айтады. Саратовтың тумасы, қазан медресесінің түлегі, ол құрметті рухани қайраткер және оқытушы болды. Хасан ахун Тобольскіде ұлы химик Дмитрий Менделеевтің әкесі Иван Павлович Менделеевпен бірге татар тілінен сабақ бергені белгілі.

Имам қала тұрғындары арасында үлкен құрметке ие болды, балаларды сауаттылыққа үйретті және бай кітапханасы болды, оның кітаптарын тарихшылардың пайымдауынша, Абайдың өзі де оқыды. 1881 жылы Хасан ахун қажылыққа барып, Қызыл теңіздің жағасындағы Джидда қаласында қайтыс болды.

Одан кейін мешітте тағы алты имам қызмет етті. Қуғын — сүргін жылдарында ғимарат өзінің діни маңыздылығын жоғалтты-ол жабылды, ал Хасан ахунның ұлы Мерхайдар Сейфуллин намаз оқуды жалғастырды.

Уақыттың сақталған рухы

"Көптеген жылдар бойы ізденістен кейін мен мешіттің мұнарасына тәж киген түпнұсқа жарты айды таптым", — дейді Еран Мұстафин. — Ол сынықтарға тапсырыла жаздады, бірақ қазір тоғызыншы жыл бойы ол менде сақталып келеді. Адамдар бұл артефактіні көруге келеді".

Тарихшы сонымен қатар қазіргі заманғы мешіт ғимаратының іс жүзінде жаңа екенін атап өтті. Ол кезде ескісі толығымен қирап, қазіргі құрылым мұрағат деректері мен ескі фотосуреттерден кейін қалпына келтірілді.

Әке мен баланың символы

Бүгін мешіттің жанында мүсінші Сәкен Дәулетбаев жасаған "Абай және Құнанбай" мүсіндік композициясы орнатылды. Ескерткіштің биіктігі төрт метрден асады. Автор әкесінің медреседен оралған жас Абайды кездестірген сәтін бейнелеген. Композиция ұрпақтар сабақтастығы мен рухани тәлімгерлікті бейнелейді.

Болашаққа көзқарас

Құнанбай қажы мешіті-тарихи құндылық қана емес, Қарқаралы рухани өмірінің тірі орталығы. Мұнда Құран оқуды үйретеді, әңгімелер мен ақиқат сабақтарын өткізеді. Мешіт имамы егер демеушілер табылса, болашақта медресені ашу жоспарланғанын айтады.

"Бүгінде Құнанбай мешіті-сенім тарихпен байланыстыратын орын. Ол бізге тамырлар, ата — бабалар алдындағы жауапкершілік және рухани мұраны сақтау қажеттігі туралы еске салады", - деп атап өтті имам Митератбек Кублайханов.

Қарқаралы қаласындағы Құнанбай қажы мешіті-өткенді еске алу және болашақ ұрпақ үшін рухани шамшырақ.