Жоғалып кетпес үшін: Қарағандыда материалдық емес мәдени мұраны қалай сақтау керектігі талқыланды

Кездесуді ұйымдастырушы мәдениет, мұрағаттар және құжаттама басқармасы жанындағы облыстық демалыс және халық шығармашылығы ғылыми-әдістемелік орталығы болды. Семинар жұмысына шығармашылық және ғылыми зиялы қауым өкілдері, халық қолөнерінің шеберлері, этнографтар, тарихшылар, өлкетанушы кітапханашылар, азаматтық қоғам және БАҚ өкілдері қатысты.

Семинардың мақсаты өңірдің материалдық емес мәдени мұрасының қазіргі жай-күйін талқылау болды. Кездесуде Қарағанды облысының ұлттық қазақ стилінде – ағаштан, матадан және басқа да материалдардан жасалған шеберлерінің жұмыстарының көрмесі ұсынылды.

Семинардың негізгі спикері ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра мәселелері жөніндегі ұлттық комиссиясы төрағасының орынбасары Рустам Музафаров болды. Ол кешенді жұмыстың, дәстүрлерді құжаттау мен болашақ ұрпаққа берудің маңыздылығын атап өтті, сонымен қатар процестің маңыздылығын мысалдармен түсіндірді.

"Материалдық емес мәдени мұраны сақтау бағдарламасы – оны тірі мұра деп те атайды – жалпы Қазақстан бойынша да, әрбір өңірде де әрекет етеді, бірақ өңірлерде ол өзіндік, бірегей болады. Біз қазір этномәдени бірегейлігімізге үлкен мән беруге тырысамыз – бұл, Мемлекет басшысының айтуынша, тәуелсіздігіміздің кепілі. Бізде этномәдени бірегейлік бала кезінен қалыптасады және ол біздің тәрбиеміздің арқасында қалыптасады. Менің ойымша, бәрі өздерін байқады: біз бейтаныс қалаға келгенде, біз бір нәрсені байқаймыз: "бұл біздікі!". Бұл" біздікі" адамдарсыз өмір сүре алмайды, ал мұра біз оны есімізде сақтаған кезде тірі болады", - деп бөлісті Рустам Музафаров.

Мұраның сақталуына көмектесу үшін Қазақстанның бес пилоттық облысында – Атырау, Шығыс Қазақстан, Жетісу, Қызылорда және Қарағанды облыстарында арнайы жобаны ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. 2025 және 2026 жылдары жұмыс істейтін мұндай жоба қолөнершілер мен тірі мұра мамандарына оны сақтауды жалғастыруға көмектеседі. Болашақта алғашқы бес саланың тәжірибесі бүкіл елге таралғысы келеді.

"Таңдалған бес аймақтың әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар. Мысалы, Батыс Қазақстан Наурыз мейрамына ұмытылған әдет – ғұрыптар – амал мен көрісуді, яғни сәлемдесу күндерін әкелді. Бұл әдет-ғұрыптар барлық қазақтарға тән болды, бірақ олар тек батыста ғана сақталды. Қарағанды облысы тірі мұраны сақтаумен табысты және ұзақ уақыт айналысып келеді: 2023 жылы мұнда ұлттық спорт түрлерінің керемет облысаралық фестивалі өтті – адамдар оны үлкен қуанышпен тамашалады, өздерін сынап көрді. Өткен жылы тағы бір фестиваль болды – қазірдің өзінде "Ортеке" күйіне арналған, оның құбылысы әлі күнге дейін ғалымдарды қызықтырады, өйткені Ортеке символының өзі адамды петроглифтер заманынан бері сүйемелдейді, қасиетті мағынаға ие. Нәтижесінде Қарағанды облысы ЮНЕСКО-ның пилоттық жобасына кіріп, "Ортеке"күйін сақтау бастамасын ұсынды. Бұл да ұлттық мәдени мұраның дамуына елеулі үлес болды. Соңында, 2004 жылы Қазақстанда өлкетану бойынша алғашқы оқулық – "Өлкетану" пайда болды және ол алғаш рет Қарағанды облысында пайда болды", - деді Рустам Музафаров.

Дүниежүзілік мұра тізімі бар-ол әзірге 150 елден 788 элементті қамтиды, ал Қазақстан онда 14 элементті ұсынады, деп қосты қонақ. Мұндай тізімге ену үшін Мұра тек әңгімелерде немесе сипаттамаларда ғана емес, адамдар онымен тікелей айналысуы керек. Сондықтан, Қарағанды облысында өміршең элементтерді, оның ішінде даму мен қолдау үшін көмек қажет элементтерді атап өтпек. Олар Бүкіләлемдік тізімге қосылуы мүмкін.

Облыстық мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасы басшысының орынбасары Ноян Жүнісов еске салды: Қазақстан 1992 жылы ЮНЕСКО-ға кірді. Біздің республика дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау туралы конвенцияға қосылды және материалдық емес мәдени мұраны қорғау туралы конвенцияны ратификациялады.

"Бізде ЮНЕСКО шеңберінде 2026-2028 жылдарға арналған мәдени мұраны сақтау және ілгерілету жөніндегі кешенді жоспар әзірленіп, іске асырылуда. Оған әкімдіктер, жоғары оқу орындары, ғылым, мәдениет ұйымдары және үкіметтік емес ұйымдар қатысады. Біз тірі мұраның өзекті мәселелерін жүйелі түрде қарастыратын, спорттық, сондай – ақ шығармашылық және ғылыми іс-шаралар өткізетін жұмыс тобын құрамыз. Біздің басты мақсатымыз - ортақ жұмысты үйлестіру және жастарда ұрпақтан-ұрпаққа берілетін асыл құндылықтарды тәрбиелеуге жәрдемдесу", - деп атап өтті Ноян Жүнісов.

Тірі мұраны сақтап, ол туралы айту керек – бұл жерде БАҚ – тың рөлі маңызды, сондай-ақ шеберлікті жастарға жеткізу маңызды-бұл пікірде кездесудің барлық қатысушылары жиналды. Әйтпесе, ол жоғалады-мұнда Рустам Музафаров бірнеше мысал келтірді. Қазақстанда киіз үйден және одан киіз үй жасай алатын оннан аз шеберлер қалды, қазақтың түкті кілемін жасау бойынша төрт шебер, олардың үлкені 80 – ге жуық, кішісі-70-ке жуық.

"Міне, біз шешім қабылдауымыз керек: егер бұл бізге маңызды және қымбат мұра болса, оны сақтау және дамыту керек. Сақтау үшін жүйелі және үйлесімді жұмыс қажет. Немесе тірі мұра мұражайларда қалуы мүмкін, бірақ ешкім бірегей шедеврлер жасай алмайды", - деп қорытындылады Рустам Музафаров.

Автордың суреті