Неліктен Қазақстанда еңбекті қорғау туралы заңдарға қарамастан жұмысшылар өлуді жалғастыруда

Бір қарағанда, Қазақстанда еңбекті қорғауды реттейтін құқықтық база құрылды. Заңдар, нормалар, нұсқаулар бар. Бірақ іс жүзінде бұл қауіпсіздікке кепілдік бермейді. Заң ғылымдарының кандидаты Болат Пономарев түсіндіреді: қиындық-көптеген кәсіпорындар еңбекті қорғауға ресми түрде қарайды.

"Заңдар мен нормативтерді қабылдау жеткіліксіз, жұмыс істейтін жүйені құру қажет. Өкінішке орай, ұйымдағы еңбекті қорғау ресми түрде қағаз жүзінде немесе тиісті қызметте болған және кәсіпорында мүлдем болмаған жағдайлар бар", — дейді ол.

Яғни, құжаттар бар, бірақ дулыға шкафтарда шаңға айналады, нұсқауларға танысусыз қол қойылады, ал оқыту тек "көрсету үшін"жүзеге асырылады.

Неліктен заңдар құтқармайды

Сарапшы басты мәселе заңдардың жетілмегендігінде емес, мамандардың тапшылығында және адами факторда екенін атап көрсетеді.

"Негізгі бағыт, әсіресе шағын және орта компанияларда еңбекті қорғау жөніндегі білікті мамандардың тапшылығы болып табылады. Әдетте, төмен жалақы және иесінің үнемдеуге деген ұмтылысы. Сонымен қатар, жұмыс берушілер мен қызметкерлер тарапынан тәуекелдерге жеңіл-желпі қарау көбінесе қайғылы жағдайға әкеледі".

Негізінде, еңбекті қорғау көбінесе "басым емес салаға"айналады. Жұмыс беруші пайда туралы ойлайды, қызметкер жоспарды орындауға асығады және дулыға немесе сақтандыруды елемейді. Төменгі жол-алдын алуға болатын трагедия.

Бұзушылықтар үшін не қауіп төндіреді

Қазақстан заңнамасы айыппұлдар мен бас бостандығынан айыруды көздейтін қатаң санкцияларды көздейді.

"Жазатайым оқиға туралы хабарламау (ҚР ӘҚБтК 96-бабы) 100-ден 200 АЕК-ке дейін айыппұл салуға әкеп соғады. Орташа ауырлықтағы денсаулыққа зиян келтірген еңбекті қорғау ережелерін бұзу-160 АЕК-ке дейін айыппұл салу немесе 40 тәулікке дейін қамауға алу. Ауыр зиян кезінде Санкциялар 200 АЕК-ке дейін және 50 тәулікке дейін қамауға алынады. Егер өлім орын алса — 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру, ал екі немесе одан да көп адам қайтыс болған кезде-7 жылға дейін".

Қағазда жазалар әсерлі көрінеді. Бірақ, Пономарев атап өткендей, іс жүзінде олар көбінесе жұмыс берушіні емес, еңбекті қорғауға ресми түрде тағайындалған жауапты адамды жауапқа тартады.

"Сірә, басшылық еңбекті қорғау міндетін ресми түрде жүктеген қызметкерді жауапқа тартатын шығар, бірақ ол бұған мүлдем қатысы жоқ. Де-юре ол кінәлі, іс жүзінде олай емес".

Осылайша, сабақтар үйренбей қалады және жүйе инерция бойынша жұмысын жалғастырады.

Өмірге қарсы ақша: отбасыларға өтемақы

Заң жұмыс берушіден денсаулыққа зиянды өтеуді және еңбекке уақытша жарамсыздық бойынша жәрдемақы төлеуді талап етеді.

"Әлеуметтік жәрдемақы мөлшері орташа жалақының 100 % құрайды. Бірақ өтемақының әділдігі-бұл бағалау мәселесі. Егер сіз еңбекке жарамсыз болсаңыз немесе жақын адамыңыз қайтыс болса, жоғалтудың орнын толтыру үшін кез-келген ақша жеткіліксіз болады".

Ресми түрде өтемақы бар, бірақ қайтыс болған отбасылар үшін бұл ешқашан адамның орнын баса алмайды. Бұл мәселені шешу емес, тек қаржылық "қолдау".

Жазатайым оқиғаларды тергеудің ашықтығы да аз емес сұрақтар туғызады. Бүгінде қайтыс болғандардың отбасылары көбінесе сот ісін қалай жүргізгенін, кім кінәлі деп танылғанын және қандай шаралар қолданылып жатқанын білмейді.

"Тергеу тәртібін жетілдіруге цифрлық технологияларды енгізу және мұндай ашық қолжетімді жағдайлардың бірыңғай тізілімін жасау ықпал етуі мүмкін", - деп есептейді Пономарев.

Мұндай тізілім жұртшылыққа мәселенің нақты ауқымын көруге мүмкіндік береді, ал кәсіпорындар тізімге енбеуге тырысады.

Инспекциялардың рөлін күшейтпей, өлім-жітім деңгейін төмендету мүмкін емес. Бүгінгі таңда еңбек инспекторлары жиі шамадан тыс жүктелген және қаржыландырылмаған.

"Өндірістік жарақаттанудың алдын алу үшін олардың тұрақты және тиімді профилактикалық қызметі қажет. Еңбек инспекциясының өкілеттігін кеңейтіп, инспекторлардың жалақысын көтерген жөн болар", - деп атап өтті заңгер.

Сарапшы әлемде жарақаттанумен күресудің сәтті тәжірибелері бар дейді. Айқын мысалдардың бірі-Vision Zero ("нөлдік жарақат") тұжырымдамасы. Ол Германияда, Финляндияда, Канадада және басқа елдерде жұмыс істейді.

"Бұл тұжырымдама барлық жазатайым оқиғалардың алдын алуға болатындығынан туындайды. Оның жеті қағидасы бар: қауіпсіздік менеджментінің міндеттемесі, тәуекелдерді бағалау, еңбекті қорғау бағдарламалары, қауіпсіздік жүйесі, қызметкерлердің біліктілігін арттыру және кадрларға Инвестициялар. Тәжірибені Қазақстанда да енгізуге болады, бірақ өңірлік ерекшеліктерді ескере отырып", — деп қорытындылады Пономарев.

Бұл тек ресми нормалар жеткіліксіз екенін көрсетеді. Нақты жүйе қажет: әр кәсіпорында білікті мамандар, адал тергеулер, күшейтілген тексерулер және қауіпсіздік мәдениеті, адамның денсаулығы мен өмірі кез-келген өндірістік көрсеткіштерден маңыздырақ болған кезде. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, нөлдік жарақатқа қол жеткізуге болады. Мәселе тек мемлекет, бизнес және жұмысшылардың өздері мәселені мойындауға және оны шешу үшін бірлесіп жұмыс істеуге қаншалықты дайын екендігінде.