Ежелгі уақытта қазақтарда қандай тыйымдар мен нанымдар болған

Сенімдер мен тыйымдардың бастауы алыс түркі кезеңінде жатыр. Ғылыми білім болмаған кезде адамдар барлық табиғи құбылыстарды практикалық өмірлік тәжірибеге сүйене отырып, өз әрекеттерімен байланыстырды. Жамандықтан сақтандыратын және жақсылыққа шақыратын бұл көзқарастар әлеуметтік тәртіп пен отбасылық мәдениеттің негізі болды.

Мысалы," түнде тырнақтарыңызды кесуге болмайды"," есік жақтауына ілінбеңіз"," бас киімді жерге қоймаңыз " сияқты тыйымдар болды, бұл өте мағыналы болды. Ғалымдардың пікірінше, бұл тыйымдар адамдарды тәртіпке, дәлдікке және ізгі ниетке итермелеген.

Тарих ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор Әлия Бижанованың пікірінше, сенімдер мен тыйымдардың тамыры терең. Олар неолит пен қола дәуірінде пайда болған анимизм мен тотемизм сияқты ұғымдардан шыққан, адамдардың тіршілік әрекеті табиғатпен тығыз байланысты болған.

Біздің ата-бабаларымыз үшін бұл сенімдер мен тыйымдар әлемді танудың, олардың қызметін реттеудің, Табиғатты қорғаудың және стихиялық күштермен келісудің құралы болды.

"Егер тыйым салулар мен нанымдардың түрлері мен мағыналарын айтатын болсақ, оларды бірнеше бағытта қарастыруға болады. Тәрбиелік мәні бар нанымдар бар-олар жастарды сыпайылыққа, тәртіпке үйретті. Экологиялық тыйымдар табиғатты, су көздерін, жануарлар әлемін қорғауға бағытталған. Әлеуметтік нанымдар Қоғамдық келісім мен өзара іс-қимылға қызмет етті. Сиқырлы нанымдар зұлым күштерден қорғану, әл-ауқат пен тыныштық үшін қолданылды. Мысалы, түнде тырнақ кесуге тыйым салу бір жағынан пайда болды — қараңғыда жарақат алмау үшін қауіпсіздік үшін, ал екінші жағынан қараңғылықпен байланысты рухани қауіптерден қорғау үшін. Кептелісті көтермеу-бұл үйге, отбасына, сыпайылыққа деген құрмет талабы. Қазақтардың түсінігінде әйел мен ер адам есік жақтауының екі жағындағыдай болды. Оны қолдау ерлі-зайыптылар арасындағы қарым-қатынасты салқындатуды білдірді. Сондай-ақ, бұрынғы уақытта тек жаман жаңалықпен келген адам есік жақтауына сүйене алады. Мұндай адам үйге кірмеді, отырмады", - деді А. Бижанова.

Оның айтуынша, ескі сенімдер мен тыйымдардың пайда болуына бірнеше негізгі факторлар ықпал еткен. Мысалы, мифологиялық дүниетаным-тәңіршілдікке негізделген әлемнің бейнесі, адамның, жер мен аспанның рухани байланысы.

Көшпелі өмір салты қоғамдық қатынастарды сақтау және реттеу үшін тыйымдар мен сенімдерді енгізуді талап етті. Олар әртүрлі белгісіз және түсініксіз жағдайлардан қауіпсіздікті сақтау жолдарының бірі ретінде қалыптасты.

"Ислам қазақ даласында VII–VIII ғасырлардан бастап тарала бастағанымен, әлі күнге дейін дінмен бірге бұрынғы анимистік, тотемдік, шамандық нанымдар сақталған. Мысалы, Тәңіршілдік-аспанға қарап ант беру немесе тілек айту. От пен суға қатысты тыйымдар — "отқа баспау"," суға түкірмеу " - от пен судың рухтарына деген сенімнен туындайды. Шаманизмнің белгілері-адыраспанмен фумигация (гармала-перев.), зұлым көзден қорғану, рухтарды қуу да халқымыздың сенім жүйесінің бір бөлігі", - дейді профессор.

Әлия Бижанова уақыт өте келе кейбір нанымдар өз мағынасын жоғалтатынын айтты.

"Мысалы, "айт күндерінде ет жеуге болмайды" деген түсінік исламға дейінгі дәуірден қалған", ал Исламда, керісінше, құрбандыққа шалынған жануарларды сою туралы бұйрық бар. Немесе жүкті әйелге Айнаға жиі қарауға тыйым салу-бұл қазіргі заманғы медицинада дәлелденбеген нәрсе. Біздің заманымызда ғылым мен технологияның дамуы, қалалық өмір салтының басым болуы, жаһандану көптеген сенімдерді жоймаса да, мағынасын өзгертеді. Дегенмен, кейбір нанымдар әлі де символдық, мәдени, психологиялық және тәрбиелік тұрғыдан өз мағынасын сақтайды. Қазақтың сенімдері ежелгі дәуірдің қалдықтары емес, этнопедагогика мен этнопсихология зерттейтін маңызды дереккөз. Ғалымдар мен этнографтар нанымдарды зерделеп, оларды заманауи тұрғыдан зерттеп, түсінікті түрде келесі ұрпаққа жеткізуі тиіс", — деді А.Бижанова.