2050 жылы Қазақстан балалары қандай проблемаларға тап болады-зерттеу

Зерттеу нәтижелері Ranking.kz.

Сарапшылардың басты мәселесі-біз қазір балалар болып табылатын және ел өмірі үшін маңызды шешімдер қабылдай алмайтын адамдардың ұрпақтары үшін әлемді қалай сақтаймыз.

Осы тақырыптағы арнайы баяндамада ЮНИСЕФ сарапшылары адамзаттың жаһандық дамуында ескеру қажет үш мегатрендті анықтады.

Сарапшылар 25 жыл бұрын жасаған біріншісі – демографиялық ауысу. Адамзаттың жас құрылымының өзгеруіне халықтың қартаю үрдісі, өмір сүру ұзақтығының артуы, отбасыларда аз балалардың тууы әсер етеді. Ересектер саны өседі: 2020 жылы 5,8 млрд-тан 2050 жылға қарай 7,5 млрд адамға дейін, бірақ балалар бұдан былай болмайды, ал 2,3 млрд қалады. жалпы өсу аясында мұны тоқырау деп санауға болады.

Үлкейтілген аймақтар тұрғысынан болашақта жағдай екіұшты болуы мүмкін. ЮНИСЕФ сарапшылары экономикасы дамыған елдерде балалар саны азаяды – туу саны азаяды, жағдайға экономикалық тұрақсыздық әсер етеді деп санайды.

Мысалы, Шығыс Еуропада балалар саны 2020 жылы 88 миллионнан 2050 жылы 76 миллионға дейін азаяды. Орталық Азия мен Еуропада да төмендеу үрдісі күтілуде: балалар саны біртіндеп 76 миллионнан 67 миллионға дейін азаяды. Табысы төмен елдерде – Африкада туудың айтарлықтай өсуі болжануда. Онда балалар санының ең көп саны байқалады.

"Қазақстанда ұзақ кезеңге арналған демографиялық болжам неғұрлым оптимистік сипатқа ие. "Еңбек ресурстарын дамыту орталығы" АҚ (ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне ведомстволық бағынысты) деректеріне сәйкес, алдағы 25 жылда туу көрсеткішінің өсуі және балалар санының едәуір артуы күтілуде. Егер 2023 жылы елде 15 жасқа дейінгі 6,1 млн қазақстандық болса, 2050 жылға қарай олардың саны 8,2 млн адамға жетеді (плюс 35,8%). Мұндай жағдай болашақта ҚР демографиялық дивидендтерге сене алады деп болжайды. Бұл елдегі экономикалық өсу әлеуеті еңбекке қабілетті халықтың өсіп келе жатқан үлесінен артқан кезде орын алады. Алайда, таяу болашақта балалар санының өсуі егде жастағы азаматтар санының өсуімен бірге экономикаға демографиялық жүктемені күшейтуі мүмкін. Дамудың негізгі сценарийіне сәйкес, еңбекке қабілетті жастан кіші және одан үлкен асырауындағылардың саны мың еңбекке қабілетті адамға ғана өседі", - дейді сарапшылар.

Баяндама авторларының пікірінше, 2050 жылы балалардың өміріне айтарлықтай әсер ететін екінші тренд – климаттың өзгеруі және экологиялық дағдарыс.

"Бұл жағымсыз факторлар қазақстандық балаларға да әсер етуі мүмкін. Климаттық өзгерістер құрлықішілік Қазақстанға ең алдымен құрғақшылыққа, судың аздығына және тиісінше суармалы судың жетіспеушілігіне қауіп төндіреді. Халықаралық Аралды құтқару қорының құрылтайшы мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында сөз сөйлеген президент Қасым-Жомарт Тоқаев болжамдарды айтты: Орталық Азия елдеріндегі құрғақшылық жылына ЖІӨ-нің 1,3% мөлшерінде залал келтіруі мүмкін. Қазақстан үшін жағдай барлық ірі өзендердің – трансұлттық өзендердің және олардың бастауларының басқа елдерде болуымен күрделене түседі. Егер таяу жылдары әділ су бөлу жөніндегі саяси жұмыс өз жемісін бере алмаса, ҚР оңтүстік өңірлерінде суармалы егіншілік проблемалары шиеленісе түсуі мүмкін", - деп қорытындылады отандық зерттеушілер.
Болашақ қазақстандықтар елдің жинақталған елеулі экологиялық проблемаларының нәтижесінде де теріс мұра ала алады.

"Егер" ағынмен жүзу " болса: Қазақстанда парниктік газдар шығарындыларының көлемі 8,3% - ға өседі. Болашақ балалар бізге қарағанда тыныс алу қиынырақ болады. Көмір әлі де негізгі энергия көздерінің қатарында қалады, бірақ оның үлесі 47% - дан 22% - ға дейін азаяды. Негізгі отын газ болады, оның үлесі басым (43%), ЖЭК объектілері өндіретін энергия бірдей қалыптасу күйінде қалады және ештеңеге ерекше әсер етпейді. Егер қазіргі саясаткерлер декарбонизация стратегиясын жүзеге асыра алса, энергия өндірісінің құрылымы айтарлықтай өзгереді. Экономика үшін барлық энергияның 30% – в ЖЭС, 25% – газ газ станциялары, 17% - АЭ атом электр станциялары өндіретін болады. Бұл жағдайда көмір өндірістің тек 1% құрайды. Бұл өте футуристік естіледі ме? Бірақ қандай нәтижелер! Мұндай сценарий кезінде ҚР-да парниктік газдар шығарындыларының көлемі 4,3 есеге қысқарады", - дейді сарапшылар.

2050 жылы балалардың өміріне әсер ететін үшінші негізгі тренд-цифрлық технологияларды дамыту. Бұл балалардың цифрлық сауаттылықты қарапайым меңгеруі туралы ғана емес (және Африканың кейбір елдерінде информатика компьютерсіз оқытылады), сонымен қатар өнеркәсіпте, білім беруде және денсаулық сақтауда жалпы цифрлық экожүйелерді дамыту туралы. Технологиялық артта қалған мемлекеттер 2050 жылы балаларын негізгі дағдыларды игеру кезінде аутсайдерлерде қалдыра алады және олардың еңбек нарығындағы мүмкіндіктерін төмендетеді.

Қазақстан "офлайн-адамдар" саны ең көп елдер тізіміне кірмейді. Datareportal мәліметтері бойынша, Интернетке қол жеткізе алмайтын елде халықтың тек 7,7% - ы немесе шамамен 1,5 миллион адам қалады. Олардың арасында қанша кәмелетке толмағандар жоқ.

2025 жылғы 12 наурызда Білім министрлігі Балалардың құқықтарын қорғау Комитетінің төрағасы Насымжан Оспанова ОКҚ-да өткен баспасөз мәслихатында ата-аналардың 25% - дан астамы балалардың жеке өмірге құқығын бұзатынын айтты.