Қазақстандықтардың қарыздары рекордтық деңгейге жетті

2026 жылғы ақпанда Дүниежүзілік банк Қазақстанның ай сайынғы экономикалық шолуын ұсынды, онда халық қарыздарының динамикасын егжей-тегжейлі талдады.

"Ұйымның бағалауы бойынша, 2025 жылдың төртінші тоқсанында үй қарызының жалақыға қатынасы 51 пайызға жетті. Бұл көрсеткіш 2008-2009 жылдардағы банк дағдарысы қарсаңында борыштық жүктеме шамамен 50 пайызды құрайтын ең жоғары деңгейден асып түсті", - деді талдау орталығының қызметкерлері Салтанат Игенбекова мен Дарья Мартыневская.

Сарапшылар соңғы жылдары несиелендірудің өсуі кірістердің өсуінен едәуір алда екенін атап өтті. 2020-2025 жылдар аралығында үй шаруашылықтарының нақты қарыз алу көлемі екі есеге жуық өсті, ал халықтың нақты табысы небәрі 15 пайызға өсті.

Жағдай 2025 жылы күрделене түсті. 2023-2024 жылдардағы кірістер қалпына келтірілгеннен кейін халықтың нақты кірістері қайтадан төмендей бастады. Дүниежүзілік банктің мәліметі бойынша, олар 2025 жылдың желтоқсанында жылдық мәнде 6 пайызға қысқарды.

"Табыстың төмендеуі аясында қарыз қаражатына сұраныс жоғары деңгейде қалып отыр. Дүниежүзілік банк сарапшыларының пікірінше, көптеген үй шаруашылықтары несиелерді ағымдағы тұтыну деңгейін ұстап тұру және негізгі шығындарды жабу үшін пайдаланады. Нәтижесінде қарыз қаражаты іс жүзінде кірістерді алмастыру функциясын орындай бастайды", - деп атап өтті мамандар.

Қысымның қосымша факторы жоғары инфляция болып қала береді. Бағаның өсуі халықтың сатып алу қабілетін төмендетеді және үй бюджеттеріне жүктемені арттырады. Бұл әсіресе табысы төмен отбасылар мен халықтың осал топтары, соның ішінде ауылдық аймақтардың тұрғындары арасында қатты сезіледі.

Біріктірілген бұл процестер күрделі макроэкономикалық көріністі құрайды. Ел экономикасы ЖІӨ-нің жедел өсуін көрсетеді, алайда ол жоғары инфляциямен және халықтың нақты табысының төмендеуімен қатар жүреді.

"Бұл тұрғыда тұтынушылық несиелеуді кеңейту әрқашан қаржылық тұрақтылықтың белгісі бола бермейді. Дүниежүзілік Банктің пікірінше, несиелердің өсуі көбінесе қарыздарды әдеттегі өмір сүру деңгейін ұстап тұру үшін пайдаланатын үй шаруашылықтарының мәжбүрлі стратегиясын көрсетеді", - дейді сарапшылар.

Банктік несиелеу құрылымы бөлшек сегменттің маңызды рөлін де көрсетеді. 2025 жылы бөлшек кредиттер Қазақстан банктерінің кредиттік портфелінің 57,2 пайызын құрады, ал тұтынушылық кредиттеу үлесі 38,5 пайызға жетті.

Реттеуші халықтың борыштық жүктемесінің шамадан тыс өсуін шектеу үшін шаралар қабылдайды. Қабылданған шешімдер қазірдің өзінде белгілі бір нәтиже берді: 2025 жылы тұтынушылық несиелердің өсу қарқыны айтарлықтай баяулады.

Бұл ретте ЖІӨ-ге қатысты тұтынушылық кредиттеу үлесі дамушы экономикалар үшін рұқсат етілген шектерде қалады. Қазақстанда ол 10-нан 40 пайызға дейінгі диапазонда шамамен 16 пайызды құрайды.

Сарапшылар тұтынушылық несиелеу ішкі сұраныс пен экономикалық белсенділікті сақтаудың маңызды факторы болып қала беретінін атап өтті. Алайда, қаржылық тұрақтылықты сақтау үшін несиелердің қол жетімділігі мен халықтың борыштық жүктемесін бақылау арасындағы тепе-теңдік қажет.

Сарапшылардың пікірінше, әрі қарайғы шаралар атаулы сипатта болуы тиіс. Бұл қаржы жүйесі үшін тәуекелдерді азайтуға және сонымен бірге банктердің халыққа және экономикаға несие беру қабілетін сақтауға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, Қазақстанның банк секторы туындайтын сын-тегеуріндерге төзімділікті көрсетеді. Банктер бизнес-модельдерді белсенді түрде өзгертеді, инновациялар енгізеді және тұрақты қаржылық көрсеткіштерді сақтайды. Дүниежүзілік Банктің есебінде банк жүйесінің ағымдағы экономикалық жағдайларға бейімделуіне мүмкіндік беретін активтер сапасы мен рентабельділігінің жеткілікті деңгейі атап өтілген.