Неліктен Қазақстандағы колледж түлектерінің үштен бірі мамандығы бойынша жұмыс істемейді-зерттеу

Статистика деректері бойынша 2024 жылы ел халқының саны 20,28 млн адамға жетті, оның ішінде кәмелетке толмаған балалардың үлесі 34% -. құрады. Болжамдар көрсеткендей, еңбек нарығына жыл сайын жаңа қызметкерлердің келуі 2030 жылға қарай Жастар жұмыс күші санының 6 млн адамға дейін ұлғаюына алып келеді, – деп статистиканы ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ қоғамдық пікір мониторингі бөлімінің бас сарапшысы Гүлназ Қасымова келтіреді.

Прекариат дегеніміз не?

Қазақстандық еңбек нарығы екі жақты сынаққа тап болады: бір жағынан, инженерия, IT және нақты ғылымдар саласында білікті мамандардың жетіспеушілігі, екінші жағынан, өз білімдерін қолданбайтын гуманитарлық мамандықтар түлектерінің көптігі сезіледі.

"Мәселен, 2023/2024 оқу жылында 157 106 студент бітірді, оның 37,7% – ы білімге, ал 17,1% - ы инженерлік, өңдеу және құрылыс мамандықтарына тиесілі", - Гүлназ Қасымова.

Жұмыспен қамту дағдарысының негізгі факторларының бірі білім беру жүйесінің нарық талаптарына сәйкес келмеуі болып табылады, дейді сарапшы. Жоғары білімге Елеулі мемлекеттік инвестицияларға және жыл сайын мыңдаған білім гранттарын бөлуге қарамастан, мамандық бойынша жұмысқа орналасудың нақты коэффициенті төмен болып қалуда.

ҚР аспирантурасының БНС іріктеп сауалнамасына сәйкес жас мамандардың бестен бір бөлігінен астамы мамандығы бойынша жұмысқа орналастырылмаған: ТжКБ үшін – 29%, Жоғары білім үшін – 17%.

"Жоғары оқу орындары мен ТжКБ түлектері қызмет көрсету саласына жиі барады немесе жоғары білімді қажет етпейтін позицияларды алады. Мұндай үрдістер прекариаттың – тұрақсыз жұмыспен және жалақымен, сондай - ақ әлеуметтік кепілдіктердің болмауымен сипатталатын әлеуметтік топтың дамуына қалай ықпал ететінін көріп отырмыз", - деді Гүлназ Қасымова.

Талдаушының пікірінше, мәселені шешудің негізгі элементі мектептегі білім деңгейінде тиімді кәсіби бағдар болуы керек. Алайда, қазіргі уақытта еліміздің түрлі өңірлеріндегі мектептерде кәсіптік бағдар беру жұмыстары бірыңғай жүйелі тәсілсіз жүргізілуде. Гетерогенділік жағдайында студенттер көбінесе кәсіпті саналы түрде таңдауға арналған құралдардың жетіспеушілігін сезінеді және нақты жұмыс перспективаларына емес, дипломның беделіне назар аударады.

"Нәтижесінде көптеген жастар өздерінің дағдылары мен мүдделеріне сәйкес келмейтін мамандықтарға тап болады, бұл жұмысқа қанағаттанбауға және кадрлардың жоғары айналымына әкеледі", - Гүлназ Қасымова.

Бұл жағдайды түзету үшін жүйелі шаралар қажет, - дейді ҚСЗИ маманы. Кәсіптік бағдарлаушы мамандарды даярлау, оқушыларға кәсіптік бейімділікке тестілеуден өтуге, сұранысқа ие мамандықтарды зерделеуге және білім беру траекторияларын экономиканың нақты сұраныстарына бейімдеуге мүмкіндік беретін кәсіптік бағдарлаудың цифрлық платформаларын пайдалану маңызды рөл атқара алады.

Бұдан басқа, жұмысшы мамандықтар жылы шеңберінде ТжКБ жүйесін жаңғырту жоспарланған, ол бюджетті ұлғайтуды ғана емес, сонымен қатар қолданбалы дағдыларды дамытуды, тағылымдама үшін мүмкіндіктерді кеңейтуді және жұмыс берушілермен ынтымақтастықта дуальды оқытуды дамытуды көздейді. Бұл шаралардың барлығы нақты қажеттілікке байланысты, өйткені терең реформаларсыз еңбек нарығындағы теңгерімсіздік күшейіп, әлеуметтік теңсіздіктің өсуіне әкеледі.

Ал олар қалай?

Әлемде дуалды білім беру жүйесі кәсіпорындарда Теориялық оқыту мен практикалық дайындықтың үйлесімі арқасында жоғары тиімділікті көрсететін көптеген елдер бар, - дейді БҰҰДБ адам дамуы жөніндегі сарапшысы тарих профессоры Владимир Осколков. Мұнда Германияның мысалы ерекше көрсетілген. Міне, осы модельдің сәттілігін растайтын бірнеше сандар

- Кәсіпорындардың қатысуы. Неміс компанияларының шамамен 19,8% - ы, негізінен шағын және орта, кәсіптік білім берудің дуальды жүйесіне қатысады, бұл 2,16 миллион кәсіпорынның 427 227-сін құрайды.

- Білім алушылар саны. Кәсіптік білім берудің дуалды жүйесінде шамамен 1,25 млн адам оқиды, оның 65,5% – ы-жастар.

- Оқудан кейін жұмысқа орналасу. Дуалды жүйе түлектерінің шамамен 74% - ы оқытылған компанияларда жұмыс істейді, бұл осы модель бойынша дайындалған мамандардың жоғары сұранысын көрсетеді.

- Оқытуға Инвестициялар. Орташа алғанда, кәсіпорын дуалды жүйе бойынша бір білім алушыға шамамен 18 000 еуро инвестициялайды.

- Жастар арасында танымал. Неміс жастарының шамамен 60% - ы, шамамен 1,6 миллион адам, оқытудың дуальды түрін таңдайды, оны басқа білім беру модельдерінен артық көреді.

- Кәсіптік оқу кезінде орташа жалақы айына 908 еуроны құрайды.

Дуальды білім берудің неміс моделі әлемнің көптеген елдеріне үлгі болып табылады. Оның танымалдығы теориялық білім мен практикалық дағдыларды тиімді интеграциялаудың арқасында өсуде, бұл қазіргі еңбек нарығының талаптарына сәйкес келетін білікті мамандарды даярлауға ықпал етеді, – деп аяқтайды БҰҰДБ сарапшысы.