Қазақстанда қайтыс болғаннан кейінгі донорлыққа ең көп келісім бар

Мысалы, ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің транспланттауды және жоғары технологиялық медициналық қызметтерді үйлестіру жөніндегі республикалық орталығының (РҚТКВМУ) деректері бойынша 2017-2018 жылдары қайтыс болғаннан кейінгі донорлардан жылына 70-80 транспланттау жүргізілді, ал 2022-2023 жылдары бұл сан алты-жетіге дейін төмендеді. Трансплантация кезегіндегі науқастардың саны өсуде. Егер әлемде 1 млн адамға өлімнен кейінгі донорлық көрсеткіштері: Испания — 46, АҚШ — 44, Беларусь — 26, Иран — 12,2, Сауд Арабиясы — 3,5 болса, Қазақстанда бұл көрсеткіш небәрі 0,2 — өте төмен деңгейді құрайды.

Естеріңізге сала кетейік, 2020 жылдан бастап порталда eGov.kz транспланттау мақсатында ағзалардың (ағзалардың бөліктерінің) және (немесе) тіндердің (тіндердің бөліктерінің) қайтыс болғаннан кейінгі донорлығына өмір бойы бас тартуды немесе келісімді тіркеу қызметі іске қосылды.

Қай жерде аз, қай жерде көп…

Келісімдер мен бас тартулар саны, сондай-ақ өңірлер бөлінісіндегі деректер бойынша толық ақпарат алу үшін біз ҚР Денсаулық сақтау министрлігіне жүгіндік.

Хабарланғандай inbusiness.kz бейінді ведомствода қызмет іске қосылған сәттен бастап 2024 жылғы 19 желтоқсандағы жағдай бойынша Порталда eGov.kz қазақстандықтар "транспланттау мақсатында ағзалардың (органның бір бөлігінің) және (немесе) тіндердің (тіннің бір бөлігінің) қайтыс болғаннан кейінгі донорлығына өмір бойы бас тартуды немесе келісімді тіркеу"электрондық қызметіне небәрі 111,6 мың өтінім берді. Оның ішінде 104,4 мың бас тарту және 7,2 мың келісім.

Мегаполистерде – Алматыда (1828) және Астанада (1800) қайтыс болғаннан кейінгі донорлыққа ең көп келісім берілген. Екінші орында – Қарағанды облысы – 518 келісім, үшінші орында-Павлодар облысы (316).

Келісімдерден айырмашылығы, қайтыс болғаннан кейінгі донорлықтан өмір бойы бас тарту ондаған есе көп. Донорлықтан бас тарту бойынша келесі қалалар көшбасшы болып табылады: Алматы – 22,2 мың адам, Астана – 13,6 мың адам, Қарағанды облысы – 10,2 мың адам, Павлодар облысы – 6,2 мың адам.

Деректер ҚР ДСМ ұсынған

"ҰАТ" АҚ деректері бойынша egov Mobile мобильді қосымшасы іске қосылған сәттен бастап пайдаланушылар 72,6 мың өтінім, ал 2024 жылғы қаңтар – қараша аралығында 56,6 мың өтінім берді. Айта кету керек, өтініштер қайтыс болғаннан кейінгі донорлықтан бас тарту және келісім болып саналады.

Портал арқылы қызмет алу үшін eGov.kz пайдаланушыға қажет:

- порталда кіру eGov.kz және"денсаулық сақтау" бөліміне өтіңіз;
- "транспланттау мақсатында қайтыс болғаннан кейін тіндерді (тіндердің бөліктерін) және (немесе) ағзаларды (ағзалардың бөліктерін) өмір бойы ерікті түрде беруге келісімді немесе келісімді қайтарып алуды тіркеу" қызметін таңдау;
- өтініш түрін таңдаңыз: "келісімді қайтарып алуды тіркеу "немесе"келісімді тіркеу";
-ЭЦҚ немесе СМС-пароль арқылы өтінімге қол қою.

Дәл осындай әрекеттерді Egov Mobile мобильді қосымшасында Face/Touch ID көмегімен өтінімге қол қою арқылы жасауға болады.

Портал арқылы берілетін Дербес деректер eGov.kz немесе eGov Mobile мобильді қосымшасы қатаң заңнамалық бақылау, Қорғаныс технологияларын қолдану және үнемі бақылау арқылы қорғалған.

Қызметтер шеңберінде ЭЦҚ және СМС-авторизацияны пайдаланудан басқа eGov.kz басқа техникалық қауіпсіздік шаралары енгізілді, мысалы:

- көп факторлы аутентификация;
- күдікті әрекеттер мен рұқсатсыз қол жеткізу әрекеттерін бақылау;
- деректердің ағып кетуіне жол бермеу үшін қауіпсіздік жүйесін үнемі жаңартып отыру.

Қайтыс болғаннан кейінгі донорлыққа келісім немесе одан бас тарту туралы деректер ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің ақпараттық жүйелеріне беріледі, ол олардың құпиялылығына жауап береді.

Тілшіге түсіндіргендей inbusiness.kz Министрліктің өзінде органдарды және (немесе) тіндерді қайтыс болғаннан кейін донорлыққа келісімін немесе бас тартуын білдірген жеке тұлға қажет болған жағдайда өз шешімін өзгерте алады. Ол үшін пайдаланушы порталға қайта кіріп, қайта авторизацияланады және "денсаулық сақтау" бөлімінде "транспланттау мақсатында ағзалардың (органның бір бөлігінің) және (немесе) тіндердің (тіннің бір бөлігінің) қайтыс болғаннан кейін донорлығына өмір бойы бас тартуды немесе келісімді тіркеу"қызметін қайтадан ашады. Электрондық нысанды ашып, бұл жолы "бас тарту" немесе "келісім" опциясын таңдап, өзінің ерік-жігерін электрондық цифрлық қолтаңбамен немесе бір реттік кодпен растайды.

Осылайша, адам өз шешімін кез келген уақытта өзгерте алады.

Денсаулық сақтау министрлігі кепілдік береді: қорғаудағы Дербес деректер

Мұндай көптеген бас тартулар тек сеніммен ғана емес, сонымен қатар қазақстандықтардың олардың жеке медициналық деректері, соның ішінде донорлыққа келісімі жаман қолдарға түсуі мүмкін деген қорқынышымен де байланысты болуы мүмкін.

Алайда, ҚР Денсаулық сақтау министрлігінен бұл мәселеге алаңдамауды сұрайды.

"Қазақстандықтар қолданыстағы заңнаманың және белгіленген бақылау тетіктерінің арқасында өздерінің дербес деректерін қорғауға сенімді бола алады. Құқықтық реттеудің негізі "Дербес деректер және оларды қорғау туралы" Қазақстан Республикасының Заңы болып табылады, ол дербес деректердің құқықтық мәртебесін, субъектілер мен деректер операторларының құқықтары мен міндеттерін, сондай – ақ жеке ақпаратты қорғау тетіктерін айқындайды", - деп атап өтті ведомствода.

Мамандар дербес деректерді жинауға, өңдеуге және сақтауға заңды негіздер болған кезде ғана, мысалы, азаматтың келісімімен немесе заңнамада көзделген жағдайларда ғана жол берілетін заңға сілтеме жасайды. Мемлекеттік органдар мен ұйымдарды қоса алғанда, операторлар ведомствода ақпараттың рұқсатсыз кіруінен, жоғалуынан немесе өзгеруінен қорғаудың техникалық және ұйымдастырушылық шараларын қабылдай отырып, деректердің құпиялылығын, тұтастығын және қауіпсіздігін қамтамасыз етуге міндетті деп есептейді.

ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің мәлімдеуінше, мемлекеттік ақпараттық ресурстар ақпараттық қауіпсіздік пен деректерді қорғауға жауапты уәкілетті органдардың тұрақты бақылауымен жұмыс істейді. Бағдарламалық жасақтаманы үнемі жаңартып отыру, байланыс арналарын шифрлау, сертификатталған қорғаныс құралдарын пайдалану және жүйелерді ақпараттық қауіпсіздік талаптарына сәйкестігін сертификаттау қосымша қорғаныс қабатын қамтамасыз етеді. Бұзушылықтар анықталған жағдайда операторлар үшін әкімшілік және қылмыстық шараларға дейін заңды жауапкершілік қарастырылған.

Шағын ауысулар бар

ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің транспланттауды және жоғары технологиялық медициналық қызметтерді үйлестіру жөніндегі республикалық орталығы директорының орынбасары Назгүл Жилгельдина хабарлағандай, донорлық транспланттау процесі 70-тен 100-ге дейін маманды қамтиды және "адам факторының"әсерін азайту үшін нормативтік актілермен реттеледі. Бір донор бес-жеті адамның өмірін сақтай алады, ал трансплантацияланған мүшелері бар науқастар сау адамдар сияқты өмір сүре алады. Олардың өмір сүру сапасы өте лайықты: олар жұмыс істейді, отбасылар құрады және балалары бар.

Статистика әртүрлі трансплантациялардың орташа өмір сүру уақытын көрсетеді. Өмір сүру ұзақтығы бірнеше факторларға байланысты: трансплантацияға әкелген ауру, трансплантацияның сапасы және операциядан кейінгі өмір салты. Бауыр трансплантациясынан кейінгі науқастардың 80% - дан астамы бес жастан асады, ал бүйрек үшін бұл көрсеткіш шамамен 70% құрайды. Ең дұрысы, дәрігерлер пациенттің қалыпты жұмыс істейтін трансплантациямен терең қартайғанға дейін өмір сүруін қамтамасыз етуге тырысады.

Негізгі қауіп-иммунологиялық қабылдамау реакциялары, олар қайтыс болғаннан кейін де, тірі трансплантация кезінде де пайда болуы мүмкін.

Сонымен бірге, сарапшының пікірінше, туыстарының қайтыс болғаннан кейінгі донорлықтан бас тартуының өсіп келе жатқан пайызы проблема болып қала береді, ол 2022 жылғы 62,8% - дан 2023 жылы 73% - ға дейін өсті. Халықтың қорқынышы діни нанымдармен, мәдени ерекшеліктермен және ақпараттың жетіспеушілігімен байланысты.

"Біз денсаулық сақтау министрлігімен бірлесіп ақпараттандыруды арттыру бойынша жұмыс жүргізіп жатырмыз және қазір орган донорлығын насихаттау үшін ведомствоаралық өзара іс-қимылды белсенді дамытып жатырмыз. Әрине, барлық деңгейлерде кең ауқымды жұмыс қажет.

Біздің мақсатымыз-өмірін тек ағзаларды трансплантациялау арқылы құтқара алатын азаматтарға көмектесу және олардың өмірін жалғастыруға мүмкіндік беру үшін халықтың негізсіз қорқыныштары мен сенімсіздіктерін жеңу. Біз әртүрлі конфессиялар мен діндердің өкілдерімен кездесулер өткіземіз және олар қайтыс болғаннан кейінгі донорлық өмірді құтқарады және бұл жақсылық үшін деп бірауыздан айтады. Биылғы жылы аздап ілгерілеушілік бар және адамдар өз шешімдерімен бірден бірнеше адамның өмірін сақтап қалуға болатынын баяу түсіне бастады. Кейбір өзгерістер қазірдің өзінде байқалуда", – деп атап өтті РҚТКВМУ басшысының орынбасары.

Бүгінде Қазақстанда алты трансплантациялық орталық жұмыс істейді: Ұлттық ғылыми кардиохирургиялық орталық, Ұлттық ғылыми онкологиялық орталық, "а. н.Сызғанов атындағы Ұлттық хирургия ғылыми орталығы" АҚ, University Medical Center корпоративтік қоры, "Ақтөбе медициналық орталығы" КМК және Шымкент қаласының № 1 клиникалық ауруханасы.