Қазақстанда Ұлттық археологиялық қызмет пайда болады

Тиісті жоба әзірленді және қазір Парламенттің төменгі палатасында қаралуда.

Археологтар бұқаралық ақпарат құралдарына берген сұхбатында заңсыз қазба жұмыстары үшін жазаға қатаң көзқарас қажет екенін бірнеше рет мәлімдеді. Бұл мәселе көптеген жылдар бойы жалғасып келеді және археологиялық орындардың әрбір жаңа табылуында сарапшылар тарапынан белсенді талқылануда.

Бастамашылар заңсыз археологтар үшін жауапкершілікті күшейтуді ұсынады. Атап айтқанда, археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізгені үшін айыппұлды 2 мыңнан 3 мың АЕК — ке дейін (11,8 млн тг), ал арнайы техниканы пайдалана отырып, заңсыз жұмыстарды қайталап бұзған немесе жүргізген жағдайда-6 мың АЕК-ке (23,6 млн тг) дейін ұлғайту жоспарлануда. Егер қылмысты Қылмыстық топ жасаса, жаза өте қатал болуы мүмкін, оны кісі өлтірумен салыстыруға болады: 7 жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру.

Вандализм мен тарих ескерткіштерінің жойылуын болдырмау үшін әртүрлі ұйымдар мен мемлекеттік құрылымдар қабылдаған шаралар қазірдің өзінде нәтиже бере бастады. Қазақстанда осы саладағы құқық бұзушылықтар саны айтарлықтай төмендеді.

ҚР Бас прокуратурасының Құқықтық статистика комитетінің деректеріне сәйкес, мұндай бұзушылықтардың саны 2024 жылы 4 есеге азайып, барлығы 7 жағдайды құрады (2023 жылы 28-і болған). Бұл құлдырау вандализмнің төмендеуімен байланысты, бірақ археология саласында әлі де заңсыз қазба жұмыстары мәселесі бар. Сондай — ақ, өткен жылы ескерткіштерді қорғау саласындағы әкімшілік құқық бұзушылықтар саны — 2023 жылғы 21 жағдайдан 2024 жылы 14 жағдайға дейін төмендеді.

"Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы" заң барлық табылған артефактілерді мемлекеттік мұражайларға беруді талап етеді.

Мұндай нысандарды заңсыз иемдену және сату қылмыс болып табылады. Сондай-ақ "мәдениет туралы" заңға тарихи құнды коллекциялары бар жеке мұражайларды құруға тыйым сала отырып, көне жәдігерлерді көрмеге қоюға мемлекеттік монополия енгізуді көздейтін түзетулер енгізілді.

Археологиялық олжаларды Қазақстаннан әкету тек тиісті органдардың рұқсатымен ғана мүмкін болады.

Соңғы жылдары Қазақстанның мәдени мұрасын сақтау жөніндегі бастамалар белсенді түрде ілгерілеуде, бұл оның болашағы үшін маңызды. "Күн басы" петроглифтері бар Тамғалы шатқалы сияқты археологиялық орындарға негізделген туризмді дамыту бұл жұмыстың маңызды бөлігі болып табылады. Бұл орын қазірдің өзінде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген. Елде барлығы 6 осындай нысан бар және олардың саны болашақта артуы мүмкін.

Халықаралық порталдың деректері бойынша Worldpopulationreview.com. Қазақстан өткен жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра нысандары ең көп елдер арасында 63-ші орынды иеленді. Бірінші бестікте туристерді тарту үшін өзінің тарихи және мәдени әлеуетін белсенді дамытатын Италия, Қытай және Германия сияқты елдер көш бастап тұр.