Жас қазақстандықтар арасында суицидтің негізгі себептерін сарапшы атап өтті

Қорқыту-бұл құрбандардың ғана емес, агрессорлардың да проблемасы. Құрдастарын қорлайтын және улайтын адамға кім жиі айналады? Астана әкімдігінің "психологиялық қолдау орталығының" басшысы Гүлмира Қапанованың айтуынша, мұндай балалардың екі негізгі санаты бар.

Біріншіден, бұл қатаң ережелері бар және эмоционалды байланысы жоқ отбасылардан шыққан балалар. Олар үйдегі агрессияны байқайды және оны мектепте қайталайды, бірақ олардан әлсіз адамдарға қатысты.

Екіншіден, шамадан тыс еркелететін балалар. Олар рұқсат етілген шекараны білмейді, олардың барлық тілектері орындалатынына үйренеді және басқаларды қорлау арқылы өзін-өзі растауға тырысады.

"Кейде бала өз құрдастарының назарын аударып, айналасындағыларды басып-жаншу арқылы өзінің маңыздылығын көрсеткісі келеді. Бұл үрдістерді уақытында байқап, мінез-құлықты түзету маңызды", - деді Қапанова.

Сонымен қатар, баланың үйде өзін қауіпсіз сезінуі маңызды. Кейбір ата – аналар баланы барлық қажеттіліктермен қамтамасыз ету олардың басты міндеті деп санайды, бірақ оларға қолдау мен эмоционалды байланыс қажет екенін ұмытады.

"Бүгінде көптеген шетелдік сарапшылар әлеуметтік жалғыздық мәселесі туралы айтады. Ата – аналар жұмыспен айналысады, бірақ балаға тек назар аударып қана қоймай, жақын адамдармен тікелей қарым-қатынас қажет", - деп қосты сарапшы.

Суицидтік көңіл-күйдің белгілері

Қорқытудың ең ауыр зардаптарының бірі-жасөспірімдердің суициді. Ата-аналар мен тәрбиешілер депрессияның алғашқы белгілеріне назар аударуы керек. Бұл оқшаулану, агрессия және жиі көңіл-күйдің өзгеруі сияқты мінез-құлықтың күрт өзгеруі болуы мүмкін.

Бала сүйікті іс-әрекеттеріне қызығушылығын жоғалтуы мүмкін, ұйқы мен тәбет проблемалары болуы мүмкін. Сондай-ақ, қызыл жалаулар-бұл жылау, қарым-қатынастан аулақ болу, оқу үлгерімінің күрт төмендеуі және жеке гигиенадан бас тарту.

"Өзгерістерді уақытында байқап, көмек ұсыну өте маңызды. Көптеген балалар өздерінің проблемалары туралы айтпайды, бірақ сигнал береді. Мысалы, Олар "Мен ешкімге керек емеспін", "менсіз бәрі жақсы болар еді"сияқты сөз тіркестерін айта бастауы мүмкін. Бұл жай ғана сөздер емес, көмек сұрап айқайлау", - деп ескертті Гүлмира Қапанова.

Депрессия мен әлеуметтік оқшауланудың себептерінің бірі-жасөспірімдердің виртуалды әлемге кетуі. Виртуалды әлемде бала сәтті бола алады, ал іс жүзінде ол сәтсіздіктерге тап болады. Әлеуметтік желілерде оның көптеген достары бар, ал өмірде жалғыздық бар. Онлайн ойындарда ол көшбасшы, ал мектепте ол байқалмайды.

"Бала онлайн ойынға толығымен кетіп, тіпті ойыншылармен сөйлесу үшін төрт тілді үйреніп алған жағдай болды. Шынайы өмірде оның достары болған жоқ. Содан кейін біз әкемізге ойынға қосылуды, ұлдың әлемін түсінуді ұсындық. Ойын арқылы әкесі байланыс орнатып, содан кейін баланы футболға баурап алды. Осылайша басымдықтар біртіндеп ауыстырылып, жасөспірім отбасымен көбірек уақыт өткізе бастады", - дейді Қапанова.

Трагедияны қалай болдырмауға болады?

Ата-аналар балаларын бақылап қана қоймай, олардың жанында болуы, тыңдауы және түсінуі керек. Қазақстанда Сенім телефондары, мектеп психологтары, сондай-ақ білікті көмек алуға болатын психологиялық қолдау орталықтары жұмыс істейді.

"Депрессия-бұл ауру, оны емдеу керек, кейде тіпті дәрі-дәрмекпен емдеу керек. Егер біз алаңдатарлық белгілерді байқасақ, кәсіби қолдау сұраудан қорықпауымыз керек. Баламен жұмыс неғұрлым ерте басталса, дағдарысты сәтті еңсеру мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады", - деп атап өтті Қапанова.

Көбінесе жағдайдың нәтижесі ата-аналардың мінез-құлқына байланысты. Егер олар мамандардың ұсыныстарын орындаса, сәтті оңалту ықтималдығы айтарлықтай артады. Алайда, ата-аналар психологтардың кеңестерін елемейтін кездер болады, содан кейін мәселені шешу қиындай түседі.

"Бүгінде әлемде әлеуметтік жалғыздық мәселесі көтерілуде. Ата — аналар жұмыспен, материалдық әл-ауқатпен айналысады, бірақ ең бастысы-баламен эмоционалды байланыс туралы ұмытады. Балалар қарым-қатынасты, қауіпсіздік сезімін, оларды түсінетініне және қолдайтынына сенімділікті қажет етеді", - деп түсіндірді Қапанова.

Психологиялық қолдау орталықтары

Өткен жылы Үкіметтің тапсырмасы бойынша Қазақстанның барлық өңірлерінде психологиялық қолдау орталықтары (КҚО) ашылды. Астанада орталықты алғашқылардың бірі болып ашты.

"Біздің орталық ата-аналар мен балаларға тегін кеңес береді. Астанада QR-код арқылы жазылуға болатын жеті кабинет жұмыс істейді. Консультациялар бір реттік емес-бала қажет болғанша қолдау алады", - деп бөлісті Гүлмира Қапанова.

КҚО мамандары тек қорлау құрбандарымен ғана емес, сонымен бірге күйзеліске ұшыраған, жаңа жағдайларға бейімделген немесе отбасында қиындықтарға тап болған балалармен де жұмыс істейді. Қорқыту жағдайында орталық балаға ең қолайлы жағдай жасау үшін мектептермен, ата-аналармен және психологиялық қызметтермен өзара әрекеттеседі.

"Баламен жұмыс істеу әдісін таңдамас бұрын оның жас және жеке ерекшеліктерін ескеру қажет. Әмбебап әдіс жоқ, сондықтан әр балаға жеке көзқарас қажет", - деп атап өтті Қапанова.

Маман жас балалар үшін проективті әдістер, соның ішінде сурет сынақтары тиімді екенін, ал жасөспірімдерге олардың психоэмоционалды күйін анықтау үшін тереңірек диагностикалық зерттеулер көмектесетінін атап көрсетеді.

Қорқытудан аман қалған балаларды оңалту арт-терапия, музыкалық терапия, би терапиясы және психологиялық түсірудің басқа әдістерін қамтитын кешенді тәсілге негізделген. Жарақат дәрежесі нақты жұмыс әдістерін таңдауға әсер етеді.

"Егер бала қатты күйзеліске ұшыраса, бұл әртүрлі көріністерде көрінуі мүмкін: ұйқының бұзылуы, тәбеттің күрт өзгеруі, әдеттегі әрекеттерге қызығушылықтың жоғалуы. Жасөспірімдерде мұндай жағдайлар көбінесе тамақтанудың бұзылуына әкеледі-анорексия немесе булимия", – деді Капанова.

Маман жас балалар үшін проективті әдістер, соның ішінде сурет сынақтары тиімді екенін, ал жасөспірімдерге олардың психоэмоционалды күйін анықтау үшін тереңірек диагностикалық зерттеулер көмектесетінін атап көрсетеді.

Оңалту процесі бастапқы диагностикадан басталады, содан кейін психологиялық қолдау курсы аяқталғаннан кейін бақылау тексерісі жүргізіледі. Бұл мамандардың жұмысының қаншалықты тиімді екенін және мәселенің шешілгенін түсінуге мүмкіндік береді.

"Балалар көбінесе жақсы деп айтады, бірақ бұл әрқашан нақты көріністі көрсете бермейді", – деп түсіндірді сарапшы.

Қазақстанда психологиялық қолдау орталықтарын ашу-бұл мәселені шешу жолындағы маңызды қадам. Алайда, ең бастысы-әрқайсымыздың балалар мен жасөспірімдердің эмоционалды жағдайына деген жауапкершілігімізді түсіну.

"Егер бала отбасының қолдауы мен сүйіспеншілігін сезінсе, бала ешқашан шектен шықпайды. Балаларға оларды жақсы көретініңізді, қолдайтыныңызды, тыңдайтыныңызды және түсінетініңізді айтыңыз - сонда көптеген қайғылы оқиғалардың алдын алуға болады", - деп қорытындылады Гүлмира Қапанова.