Сарапшылар аралды сумен толтырудың тиімді әдісін атады

Жоба "Есіл өзенінің тасқын суларын басқару, оның бір бөлігін Торғай өзеніне және Арал теңізінің бассейніне бағыттау"деп аталады. Қазіргі уақытта кіші аралда судың жалпы көлемі 27 миллиард текше метрді, ал теңізде шамамен 22 миллиард текше метрді құрайды.

Жобаның ғылыми жетекшісі "Қазақ Су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты" ЖШС қызметкері, техника ғылымдарының докторы Оразхан Карлыханов, үйлестіруші – Каспий-Арал бассейні экожүйесін жаңғырту және су тасқынын басқару Халықаралық қорының менеджері Арман Тоғатай болып табылады.

Жоба жетекшілері Есіл өзенінің тасқын суларын ұтымды басқару экологиялық жағдайды, облыс Арал ауданының экономикасын жақсартатынына сенімді. Бұл Арал теңізінің қоректенуін қамтамасыз етеді және су тасқынынан болатын зиянды азайтады.

Экологиялық жазушы Сайлаубай Жұбатыров бұл мәселені 57 жыл бұрын көтергенін атап өтті. Содан кейін өзекті мақала қорықпаған және материал жариялаған өз елінің патриоттарының арқасында ғана шықты, дейді ол.

"Өткен жылдың соңында Арал ауданының тұрғындарын, соның ішінде мені де қуантты. 1967 жылы мен өте жас едім, мектепті жаңа бітірдім, тәжірибе жинадым. Балықшы, сол кезде көптеген адамдар бұл кәсіппен айналысқан. Содан кейін "Білім және еңбек" республикалық журналында менің мақалам жарық көрді, онда мен Арал теңізінің мазасыз жағдайы туралы айттым. Жалпы, содан кейін цензура, үкіметтің бақылауы болды. "Арал теңізін қалай сақтау керек" деген тақырып неғұрлым адал "Арал суын қалай көбейту керек"деп өзгертілді. Бірақ мен мақаланың қандай жағдай болмасын шыққанына ризамын. Содан кейін журналдың редакторы Абдул-Хамид Мархабаев болды, ол кейінірек бізге университетте сабақ берді. Міне, осындай қатал уақытта ол бұл материалды жариялады. Онда мен Есіл өзенінің суын ауыстыруды ұсындым. - Ред.) Аралға. Яғни, Арал теңізінің трагедиясы 1967 жылдың тамызында басталды. Содан кейін олар бұл туралы айтуға қорықты", - дейді ол.

Сол мақалада ақсақал жалғастырады, иллюстрациялар болды. Есілден Торғай өзеніне, Торғайдан Аралға, сондай – ақ Ертіс-Тобыл саласынан, есік-көл көлінен ,ргыз өзеніне суды қалай бағыттау керектігі туралы сызбалар, сызбалар.

"Бұл мақала алғашқы қарлығаш болды. Бірақ мен ол кезде бір мақаламен шектелмедім. Мен ондаған материалдар жаздым, онда Аралдың жоғалып кету тақырыбын көтердім. Олар республикалық және облыстық газеттер мен журналдарда жарияланды. Мәселені қалай шешуге болатындығын талдап, иллюстрациялық түрде көрсетті. Мен жақында Арал ауданына келген ғалымдар тобына алғашқы мақаланы көрсеттім. Олар таң қалды, жоба ұнады, өздері үшін жазбалар жасады. Олар үшін бұл мәселенің 57 жыл бұрын айтылғаны күтпеген сияқты. Мен кездескен ғалымдардың қатарында Каспий-Арал бассейні экожүйесін жаңғырту және су тасқынын басқару Халықаралық қорының менеджері Арман Тоғатай, "Қазақ Су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты" ЖШС бас ғылыми қызметкері, техника ғылымдарының докторы, жерлесіміз Оразхан Карлыханов болды. Мұндай жақсы кездесу болды. Содан кейін бұл аудан мен облыс орталығының тұрғындарымен талқыланды. Өкінішке орай, Мен бұл жиналысқа қатыса алмадым. Осылайша, облыс орталығындағы кеңесте бұл жоба мақұлданды", - деді эколог.

Көптеген жылдар бойы теңізді құтқару тақырыбын көтеріп келе жатқан Сайлаубай Жұбатыров бұл мәселенің ең жақсы шешімі аралды Солтүстік және оңтүстік жағынан бір мезгілде қуаттандыру болады деп есептейді.

Ол бұл мәселені мұқият зерттегені үшін ғалымдар тобына ризашылығын білдірді.

"Басқа мақалаларда, зерттеулерде мен Ертістен Есіл өзенінің бассейніне, Ерейментау арқылы су жіберудің оңай жолын көрсеттім. Мен ғалымдарға айттым. Осылайша 8 миллиард текше метр алуға болады. 15 миллиард текше метрге дейін алуға болады. Бұл жерде Перспектива бар. Біз ұзақ мерзімді міндеттерді 5-10 жылға емес, 50 немесе 100 жылға қоюымыз керек. Бұл жаңа мүмкіндіктер ашуы мүмкін", - деді Сайлаубай Жұбатыров.

Ертістен су алу-өмірлік қажеттілік, дейді ол.

Аударған Жанар Асылханова