Қазақстандықтардың несиелендірілуі күн санап артып келеді: проблемалық қарыздар көбейіп келеді

Мәселен, 2024 жылғы 1 желтоқсандағы жағдай бойынша микроқаржы ұйымдары берген жеке тұлғалардың микрокредиттері жыл басынан бері 19,7% - ға ұлғайып, 1,2 трлн теңгені құрады. Мерзімі өткен берешегі 90 күннен асатын жеке тұлғалардың микрокредиттерінің көлемі 98 млрд теңгені немесе жеке тұлғалардың микрокредиттерінің жалпы портфелінің 7,7% -. құрады, жыл басынан бері 38,8% - ға ұлғайды.

Бұл сурет Қазақстандықтардың шығыстары өсіп келе жатқанын, ал табыстары ілесе алмайтынын көрсетеді. Өткен жыл халықтың бюджетіне әсер етіп, несиелік құлдыққа түсірді. Шығындардың едәуір бөлігі тұтынушылық мақсаттарға жұмсалды.

Жасыратыны жоқ, табысы төмен қазақстандықтардың жалақысы жиі жетіспейді және олар келесі жалақыға дейін шығындарды жабу үшін банктердің мобильді қосымшалары арқылы несиеге жүгінеді. Бір жағынан, бұл ыңғайлы және қарызға ақша алудың қажеті жоқ. Алайда, қаржылық кеңесшілердің мұндай жағдайларда табыстың кем дегенде 10% -. үнемдеу туралы ұсыныстарын орындау қиын. Төтенше жағдайлар кезінде адамдар қарызға тереңдей түсуі керек немесе егер бар болса, жинақтарын пайдалануы керек, өйткені инфляция нақты кірісті жейді.

Өкінішке орай, несиелер тіпті қажетті азық-түлік сатып алу үшін алынады. Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, жан басына шаққандағы орташа табыс айына 112 мың теңгені құрайды, оның 98 мыңы негізгі қажеттіліктерге — тамақ, киім, коммуналдық қызметтер мен көлікке жұмсалады. Мұндай жағдайларда жинақтау мүмкін емес.

Жақында Дүниежүзілік банк хабарлағандай, елдегі кедейлік деңгейі тез өсуде. Жағдай одан әрі қалай дамиды, әсіресе, екінші жылы еңбекақының ең төменгі мөлшері 85 мың теңге деңгейінде қалатындығын ескере отырып, тек болжау ғана қалады.

Өңірлік бөліністегі проблемалық қарыздар

ҚР Қаржы министрлігінің деректері бойынша қазіргі уақытта 7,5 млн-нан астам азамат, бұл республиканың экономикалық белсенді халқының 77% -. құрайды, қолданыстағы қарыздары бар.

Төменде өңірлер бойынша 2024 жылдың соңына Екінші деңгейдегі банктердегі проблемалық тұтынушылық қарыздардың саны туралы ҚР ҚРРФ деректері келтірілген.

Алматы қаласында 48,836 проблемалық қарыз тіркелген, Шымкентте — 9,697, Астанада — 5,754. Жамбыл облысының 4,133 қарызы бар, Қарағанды облысы — 3,930, Қызылорда облысы — 3,357, Жетісу облысы — 2,856, Ақтөбе облысы — 2,594, Атырау облысы — 2,560, Шығыс Қазақстан облысы-2,488, Түркістан облысы — 2,412, Павлодар облысы — 2,238, Батыс Қазақстан облысы — 2,199, Маңғыстау облысы-2,088, Қостанай облысы — 1,870, Ақмола облысы — 1,691, Абай облысы-1,281, Солтүстік Қазақстан облысы — 1,148, Ұлытау облысы — 430, Алматы облысы — 19 қарыз.

Тұтынушылық мақсаттарға арналған проблемалық қарыздар саны бойынша көшбасшы Алматы, одан кейін Шымкент және Астана қалалары болып табылады.

Проблемалық несиелер тізіміне ипотекалық несиелер де кіреді. Деректер Қазақстандықтардың өткен жылы ипотекалық қарыздарды өтеуде қиындықтарға тап болғанын көрсетеді.

2024 жылдың соңында екінші деңгейдегі банктердегі проблемалық ипотекалық қарыздардың саны келесідей: Алматыда — 330 қарыз, Шымкентте — 112, Жамбыл облысында — 57, Ақтөбе облысында — 51 қарыз, Астанада — 50 қарыз, Қарағанды облысында — 37 қарыз, Маңғыстау облысында — 34 қарыз, Қызылорда облысында-22 қарыз, Атырау облысында-21 қарыз, Жетісу облысында-19 қарыз, Павлодар облысында-19 қарыз, Түркістан облысында-11 қарыз, Абай облысында-10 қарыз, Солтүстік Қазақстан облысында-10 қарыз, Шығыс Қазақстан облысында-9 қарыз, Алматы облысында-9 қарыз, Қостанай облысында — 7 қарыз, Ақмола облысында — 6 қарыз, Ұлытау облысында — 4 қарыз, Батыс Қазақстан облысында-3 қарыз.

Мұнда да Алматы мен Шымкент көш бастап тұр.

Сұрақ туындайды: теңгенің әлсіреуі елдегі проблемалық кредиттердің ұлғаюына әсер етуі мүмкін бе?

АРРФР атап өткендей, ұлттық валюта бағамының өзгеруі Қазақстанның кредиттік портфеліне шектеулі әсер етеді. 2024 жылғы желтоқсанға валюталық кредиттердің үлесі экономикадағы кредиттердің жалпы көлемінің небәрі 8,9% -. немесе 2,9 трлн теңгені құрады. Бұл ретте жеке тұлғалардың валюталық кредиттері жеке тұлғалар кредиттерінің жалпы көлемінің 0,01% -. ғана құрайды, бұл 3 млрд теңгеге баламалы. Осылайша, азаматтардың көпшілігінің ұлттық валютадағы міндеттемелері бар және шетел валюталары бағамдарының ауытқуы олардың төлем қабілеттілігіне айтарлықтай әсер етпейді.

Теңгенің әлсіреуі ипотекалық қарыздарға әсер ете ме?

Қазақстандағы ипотекалық несиелердің көпшілігі теңгемен беріледі, бұл кредиттеудің осы сегментіне валюта бағамының ауытқуының әсерін азайтады. Соған қарамастан, қаржы институттары несиелеудің жаңа шарттарын әзірлеу кезінде макроэкономикалық жағдайды, соның ішінде Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесінің ықтимал өзгерістерін, қорландыру құнын және жалпы экономикалық тұрақтылықты ескереді.

"Қазақстанның ипотекалық нарығында түрлі әлеуметтік топтар азаматтарының тұрғын үй жағдайларын жақсартуға бағытталған жеңілдікті және нарықтық бағдарламаларды қоса алғанда, түрлі бағдарламалар ұсынылған. Жеңілдетілген тұрғын үй бағдарламаларын (мысалы, отбасы банкі және 7-20-25 бағдарламалары) қолдаудың арқасында ипотека бойынша орташа өлшенген мөлшерлемелер қарыз алушылар үшін тартымды болып қала береді және Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесінен төмен. 2024 жылдың қаңтар-қараша айлары аралығында ипотекалық қарыздар орташа алғанда жылдық 10,9% мөлшерлеме бойынша берілді", - деп атап өтті агенттікте.

"Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы" ҚР Заңына сәйкес, банктерге жеке тұлғаларға шетел валютасында ипотекалық кредиттер беруге тыйым салынады, егер олар заемға өтінім берер алдында алты ай ішінде осы валютада табысы болмаса.

ARRFR мәлімдегендей, бұл норма қарыз алушыларды шетел валюталары бағамдарының ауытқуымен байланысты валюталық тәуекелдерден қорғауға арналған.

Ипотекалық кредиттердің негізгі бөлігі теңгемен берілетіндіктен, теңгенің шетел валюталарына қатысты бағамының өзгеруі қарыз алушылардың осындай кредиттер бойынша міндеттемелерінің мөлшеріне әсер етпейді.