Төмен табыс қазақстандықтың зейнетке шығуына мүмкіндік бермейді

Неліктен зейнетке шығу қиын?

Мадияр Кенжебұлат түсіндіргендей, зейнеткерлікке жинақтаудың негізгі проблемасы қазақстандықтардың көпшілігінің табысының төмендігі болып табылады. 2023 жылы жұмыспен қамтылған 9,1 млн азаматтың 7,2 млн-ға жуығы ғана міндетті зейнетақы жарналарын (МЗЖ) төледі. Яғни, біздің экономикамызда 2 миллионға жуық адам МЗЖ төлемейді. Бұл ретте Төлеген МЗЖ-ның жартысынан астамы (56%) 240 мың теңгеден аз табыс табады, бұл оларға болашаққа ақша бөлуге мүмкіндік бермейді.

"2024 жылдың 3-тоқсанының қорытындысы бойынша Қазақстандағы орташа жалақы 390,3 мың теңгені құрайды, бірақ медианалық жалақы әлдеқайда төмен, 269,4 мың теңге. Көбісі үшін бұл тек жинақтау үшін ғана емес, қалыпты өмір сүру үшін де жеткіліксіз. Сонымен қатар, көптеген жұмыс берушілер жалақыны "конверттерде" төлейді, бұл азаматтардың ресми кірістерін одан әрі төмендетеді", — дейді экономист.

Сарапшының пікірінше, басты мәселе-қазақстандықтардың көпшілігінде жинақ мүлдем жоқ. Олар табысы төмен болғандықтан зейнетке шығуға ақша жинай алмайды. Төмен табыс жинақтауды қалыптастыруды ғана емес, өмір сүруді де қиындатады. Қазіргі уақытта банктік несиелеудің өсуі негізінен тұтынушылық несиелер есебінен жүреді, бұл біздің еліміздегі көптеген үй шаруашылықтары қаржылық қиындықтарға тап болғанын көрсетеді. Ыңғайлы қартаюды қамтамасыз ете алатындар бұған ұзақ уақыт бойы өз бетінше қамқорлық жасады, дейді экономист.

"Қазақстан экономикасының көлемі өте әсерлі, 2024 жылдың қорытындысы бойынша елдің ЖІӨ 288 млрд долларға бағаланады. Бұл бұрынғы КСРО-ның барлық елдері арасындағы екінші көрсеткіш. Алайда, басты мәселе-байлықтың біркелкі бөлінбеуі. Халықтың көп бөлігі кедейлік шегінен төмен өмір сүреді, орта тап пен ауқатты адамдар аз. Мұны бірнеше баласы бар отбасының әкесі жалпы миллион теңге алатын жағдаймен салыстыруға болады, бірақ сіздің қолыңызда, ана ретінде, өмір сүру үшін 50 мың теңге ғана береді, қалғанын өзіңізге алады. Ресурстардың мұндай біркелкі бөлінбеуі Қазақстан үшін тән: ЖІӨ жоғары болғанына қарамастан, азаматтардың едәуір бөлігі ресми түрде өте аз табыс табады, бұл халықтың көпшілігінің экономикалық жағдайын қиындатады.",- деп түсіндіреді экономист.

Мадияр Кенжебулаттың айтуынша, 2040 жылға қарай 1998 жылға дейін еңбек өтілі жоқ адамдар зейнетке шығады. Бұл азаматтар ортақ зейнетақы алмайды, яғни жинақтаушы компонент шамалы болса, зейнетақының жиынтық сомасы азаяды. Экономистің болжамы бойынша, 2040 жылдан кейін Қазақстанда мұнай өндіру көлемі айтарлықтай қысқаруы мүмкін, тиісінше елдің экспорттық мүмкіндіктері шектеледі. Бұл, өз кезегінде, теңге бағамына қатты қысым жасайды, бұл азаматтардың жинақтарға күмән туғызады: егер болашақта олар өз құндылығын жоғалтуы мүмкін болса, қазір ұлттық валютада қаражат жинаудың мағынасы бар ма?

Егер кірістер шектеулі болса, қалай жинақтауға болады?

Мадияр Кенжебулаттың айтуынша, табысы төмен қазақстандықтар үшін қолжетімді тәсілдердің бірі депозиттер болуы мүмкін. Банктер депозиттерді қайтару кепілдігімен және 15% - дан астам кірістілікпен ұсынады. Бұл инвестициялау тәжірибесі аз және тәуекелдерді азайтуды қалайтындар үшін қолайлы нұсқа.

Дегенмен, депозиттік мөлшерлемелер ұзақ мерзімді перспективада әрқашан инфляция деңгейін жаба алмайтынын атап өткен жөн.

"Қазіргі уақытта депозит инфляциядан жоғары табыс әкеледі, бірақ болашақта инфляция деңгейі депозиттерден түсетін кірістен асып кетуі мүмкін", — деп ескертеді сарапшы.

Өз жинақтарын әртараптандыруға ұмтылатындар үшін Мадияр Кенжебулат қаражаттың бір бөлігін теңгемен қалдыруға, ал бір бөлігін валютада номинацияланған ірі шетелдік компаниялардың акциялары сияқты неғұрлым тұрақты активтерге инвестициялауға кеңес береді. Атап айтқанда, американдық акциялар ұзақ мерзімді перспективада жақсы нәтиже көрсетеді. Бұл инфляцияға және болашақта теңге бағамының төмендеуіне байланысты тәуекелдерді болдырмауға көмектеседі.

Жағдайды өзгерту үшін елдің макроэкономикалық саясаты кірістерді бөлудегі теңсіздікті азайтуға бағытталуы керек. Нарықтық экономикадағы кірістерді қайта бөлу бюджеттік механизм арқылы жүзеге асырылады. Байлар көбірек салық төлеуі керек, кедейлер аз төлеуі керек, ал мұқтаждар атаулы әлеуметтік қолдау алуы керек.

Алайда, маманның айтуынша, мәселе бюджет ЖІӨ-нің шамамен 20% -. құрайды.

"Салыстырмалы түрде алғанда, дамыған елдерде бұл көрсеткіш орта есеппен 42% - ға жетеді (кейбір дамыған елдерде 60% - дан төмен). Бұл әлеуметтік мұқтаждықтарға қаражаттың жетіспеушілігін көрсетеді, бұл азаматтардың жинақталуы мен қаржылық қамтамасыз етілуіне байланысты жағдайдыубықтырады", - деді Мадияр Кенжебұлат.

Қорытындылай келе, экономист зейнетке шығуды үнемдеу сән — салтанат емес, сіздің табысыңыз тым жоғары болмаса да, қажеттілік екенін еске салады. Бірте-бірте үнемдеуді бастау керек, қаражатты сақтау мен көбейтудің қауіпсіз жолдарын табу керек, сонымен қатар кірістеріңізді арттыру мүмкіндіктерін іздеу керек.