Архитектурадағы қазақ ою-өрнегі: Қарағандыда фотоальбом шығарылды

Көптеген ғимараттар – тек әкімшілік және қоғамдық емес, сонымен қатар тұрғын үйлер-бір кездері ұлттық ою-өрнек элементтерімен безендірілген. Юлия Ляндаева бұл тақырыпты зерттегісі келді: бұл ғимараттар қай жылдары салынғанын, оларды безендіруде қандай ою-өрнектер қолданылғанын түсіну. Қарағандылық заманауи өнер кураторы Лариса Карчевскаямен бірге Юлия мәдениет бөліміне барып, кейіннен билік қолдаған жоба идеясын ұсынды. Басылым үш тілде – қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде жарық көрді.

Альбом "1930-1950 жылдардағы Қарағанды архитектурасындағы қазақ ою-өрнегі"деп аталды. Лариса Карчевскаямен бірге Юлия Ляндаева қаланың әртүрлі бөліктеріне барып, ғимараттардың жалпы көрінісін және әрбір сәулет бөлшектерін бөлек суретке түсірді. Зерттеу барысында оның авторлары қызығушылық танытқан ою – өрнектері бар үйлерді тапты, олар тіпті бар екенін білмеді-және бұл олжалар одан да құнды болды. Нәтижесінде альбомға ою-өрнектері бар элементтердің жүзден астам түрі бар 53 ғимарат кірді.

"Біз барлық қажетті деректерді тамыз айының соңында, қыркүйекке жақын жинадық. Нәтижесінде біздің альбом Қарағандының бірнеше аудандарын қамтыды: бұл қала орталығы, Михайловка, Майқұдық, Пришахтинск, Федоровка", - дейді Юлия Ляндаева.

Мәтіндік ақпараттың толықтығы үшін Юлия бірнеше әдеби дереккөздерге сүйенді. Бұл " Қарағанды. КСРО қалаларының архитектурасы" Теодор Барага," Қазақстанның сәулет өнеріндегі ою-өрнегі "Төлеубасенова және Елизавета Малиновскаяның" Қазақстанның ұлттық стилі архитектурасының тарихи-мәдени мұрасы".

"Біз Қазақстан мен Қарағанды архитектурасында ұлттық стильдің қалай қалыптасқаны туралы суреттерге де, тарихи анықтамаға да баса назар аудардық. Өткен ғасырдың 30-50 жылдарына тоқталды: әрі қарай сәулет стилі айтарлықтай өзгерді. Біз барлық түсірілген ою-өрнектерді өз қалаларында осы тақырыппен айналысқан Алматы авторларының жіктемесіне сүйене отырып, сәулет элементтерінің түрлері бойынша бөлдік. Бірнеше түрі бар: бұл сәндік кірістірулер, панельдер, терезелер мен есіктердің жақтаулары, карниздер, бағандар, пеластерлер және кронштейндер. Біз оларды қысқаша сипаттап, суреттерін ұсынамыз", - дейді Юлия Ляндаева.

Лариса Карчевская үшін альбомдағы жұмыс қызықты тәжірибе болды: ол қаланы зерттеуге қызығушылық танытты.

"Мен өзім үшін, мысалы, Майқұдықты қайта аштым. Ол өткеннен жайлылықты сақтап қалды, ал жаңа сәулет нысандары пайда болды. Сонымен қатар, бұл жұмыс менің жалпы қалалардың архитектурасын қабылдауыма әсер етті: енді бір жерге келіп, ғимараттардың қапталуына назар аударамын, ою-өрнектер мен модернистік элементтерді іздеймін. Бұл қалаға ерекше көрініс береді. Сонымен қатар, біз бей – жай қарамайтын тұрғындармен сөйлестік, полицейлер де бізге жақындады-олар біздің не істеп жатқанымызды білгісі келді, олар бізбен қуана сөйлесті. Майқұдықтағы бір кеңістіктің мақсатын анықтауға тырысқан кезіміз болды, дүкен сатушылары да бізге көмектесті. Өтіп бара жатқан адамдардың көздерін жоғары қаратып, не түсіріп жатқанымызды көріп, ою – өрнектерді де байқағаны ерекше қуанышты болды", - деп бөлісті Лариса Карчевская.

Қиындықтар да болды: қазіргі уақытта көптеген элементтер боялған, зақымдалған, бояумен немесе кірмен боялған, ағаш бұтақтарымен жабылған. Бір жерде ауа-райы лайықты түсірілімге кедергі келтірді, бір жерде – ғимараттарды жөндеу, бір жерде-жақын маңдағы құрылыс, ал кейбір ою – өрнектер жай ғана жоғары және олар үшін бұрыштарды қосымша іздеу керек болды.

Авторлар альбомның дизайнына үлкен мән берді, сондықтан ол ең алдымен жастар үшін тартымды болды. Мұнда да жас әрі талантты қарағандылық дизайнер Ардақ Мұқановамен ынтымақтастық өте сәтті болды, деп қосады Юлия Ляндаева.

"Ардақпен біз "Қарағандыда әлі жоғалып кеткен жоқ"жобасының арқасында қарым-қатынас жасайтындар арқылы таныстық. Ардак-жас және перспективалы дизайнер, бірақ ол біздің қаладан тыс жерлерде танымал. Ол, атап айтқанда, Венеция биенналесінде қазақстандық павильонды ресімдеді, ол үшін баспа өнімдерін жасады және жалпы ірі шетелдік және астаналық жобаларға қатысады", - деп атап өтті Юлия Ляндаева.

Ардақ Мұқанованың өлкетану бағытындағы жұмысы Қарағандының тарихы туралы терең білім беріп қана қоймай, өз бетінше зерттеуге шабыт берді.

"Материалдарға тереңірек үңіле отырып, мен тақырыпты зерттеуді жалғастырғым келді, жаңа көздерді іздеп, ұқсас жобаларды дамытқым келді. Мұндай тәжірибе жеке өсу мен кәсіби даму тұрғысынан баға жетпес. Альбом бойынша жұмыс қысқа мерзімде жүргізілді, бірақ біз суретшілермен, аудармашылармен, редакторлармен және басқа мамандармен, сондай – ақ баспаханамен үйлесімді қарым-қатынас жасау арқылы жоғары сапаны сақтай отырып, шеңберге ендік. Мен идеядан бастап іске асыруға дейін кітап өндірісінің толық циклін бақылаудың бірегей тәжірибесін алдым. Жоба Туған қаламмен байланысты болғанына ерекше қуаныштымын, мен Қарағанды тарихын өзім үшін қайта аша алдым", - дейді Ардақ Мұқанова.

Мұндай жобалар қалалар үшін үлкен маңызға ие, әсіресе кішігірім жобалар, олар көбінесе тарихи дереккөздер мен материалдардың жеткілікті мөлшерін сақтамайды, дейді дизайнер.

"Сәулет және мәдени нысандарды сақтау және құжаттау тарихи кезеңді түсіну үшін маңызды. Мұндай басылымдар тарихты кең аудиторияға қол жетімді етеді, бұл қала, оның мәдени мұрасы және ерекше белгілері туралы көбірек білуге мүмкіндік береді. Альбом авторлары Қарағанды архитектурасында қазақ ою-өрнектерін кеңінен насихаттай алғанына сенімдімін. 1930-1950 жылдардағы әртүрлі өңірлердегі архитектуралық мотивтердің ұқсастығына қарамастан, альбомда ұсынылған бірегей элементтер Қарағандының танымалдығы мен оның мәдени мұрасының өсуіне ықпал етеді", - деп бөлісті Ардақ Мұқанова.

Жақында қаланың сәулеті туралы көбірек білгісі келетіндер мұны істей алады. Қарағанды мәдениет, тілдерді дамыту, дене шынықтыру және спорт бөлімінің басшысы Баян Нұртаева "1930-1950 жылдардағы Қарағанды сәулетіндегі қазақ ою-өрнегі" альбомының таралымы 200 дана екенін, ал қала мен облыстың орталық кітапхана жүйесінің кітапханаларында таратылатынын нақтылайды.

Автордың суреті
Юлия Ляндаеваның жеке мұрағатынан алынған сурет