Неліктен декларацияның күшін жою Қазақстан үшін жаман, - деп түсіндірді сарапшы

Сарапшы Санжар Қалдаров атап өткендей, кез-келген мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі салық салуды тиімді және сауатты басқару болып табылады, өйткені салық саясатының тиімділігі осы процесті ұйымдастырудың сапасына байланысты. Дамыған экономикаларда салық салудың ашықтығын арттыру үшін жалпыға бірдей декларациялау бұрыннан қолданылып келеді-бұл жүйе барлық азаматтар өздерінің кірістері мен мүліктері туралы, олардың қайнар көздеріне немесе мөлшеріне қарамастан декларация тапсыруға міндетті. Үздік халықаралық тәжірибеге сәйкес жалпыға бірдей декларациялауды енгізу:

- көлеңкелі экономикамен күресудің қуатты құралдарының бірі;

- салық салынатын базаны автоматты түрде кеңейтеді, яғни жеке салық төлеушіге жүктемені азайтуға мүмкіндік береді;

- қоғамда салауатты салық мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді;

- шегерімдер мен жеңілдіктер жүйесін пайдалануға мүмкіндік береді;

- әрбір жеке тұлғаға мемлекеттік бюджетке табыс салығын төлеуге саналы түрде жақындауға мүмкіндік береді.

Қазақстанда алғашында жалпыға бірдей декларациялауға көшу процесі 2010 жылы "ҚР азаматтарының кірістері мен мүліктерін жалпыға бірдей декларациялауға көшу Тұжырымдамасы"бекітілген кезде жоспарланған болатын. Осы тұжырымдамаға сәйкес, 2017 жылы жалпыға бірдей декларацияға толық көшу аяқталады деп болжанған, яғни барлық жеке тұлғалар декларацияны тапсыруға міндетті болады. Ол кезде әр түрлі себептермен жалпыға бірдей декларацияны енгізу кейінге қалдырылды. Бұл азаматтардың дайындығының жоқтығымен, сондай-ақ мәліметтер базасы мен мемлекеттің ақпараттық жүйелерімен байланысты мәселелермен түсіндірілді.

2017 жылы сол кезде жаңа Салық кодексі қабылданды, оған сәйкес жалпыға бірдей декларацияны кезең-кезеңімен енгізу бекітілді. Нәтижесінде ол 2021 жылы, декларацияның бірінші кезеңі аясында мемлекеттік қызметшілер тапсыра бастаған кезде басталды. 2023 жылдан бастап екінші кезең басталды, онда декларацияға мемлекеттік мекемелер мен квазимемлекеттік сектордың қызметкерлері қосылды. 2024 жылдың қаңтарында басталған үшінші кезең коммерциялық ұйымдардың басшылары мен құрылтайшылары мен жеке кәсіпкерлердің декларацияларды ұсынуын көздейді. ҚР Қаржы министрлігінің ақпараты бойынша, үш кезең аясында жалпыға бірдей Декларациялау жүйесіне жоғарыда аталған санаттардан 4,8 млн адам кірді.

2025 жылдан бастап азаматтардың барлық басқа санаттарын қамтуы тиіс төртінші кезең, бұл шамамен 8 млн адам, толығымен дерлік жойылады. Босату қалған санаттағы жеке тұлғалардың 90% - дан астамына әсер етеді. Декларацияны шетелде активтері бар, бір жыл ішінде 20 000 АЕК (шамамен Т74 млн) астам сомаға сатып алған және өз бетінше салық салынатын кірістер алатын тұлғалар үшін ғана сақтау ұсынылады. Мұндай шешімнің себептері ретінде үкімет, басқалармен қатар, халықтың алаңдаушылығын, цифрландырылған мәліметтер базасының болуын және қолма-қол ақшасыз төлемдердің дамуын, жалпы декларациялау қажеттілігін болдырмайтын қаржылық және валюталық бақылауды күшейтуді атайды.

"Біздің ойымызша, бұл шешімнің даулы салдары болуы мүмкін. Егер ел азаматтарының бір бөлігі өздерінің табыстары мен мүліктерін міндетті түрде декларацияласа, ал екіншісі декларацияламаса, онда бұл "көлеңкеге" кету үшін төрелік пен ынталандыруды тудырады, алайда көлеңкелі экономикаға қарсы күрес жалпыға бірдей декларациялау бойынша реформаның негізгі міндеті болып табылады. Кең деректер базасының болуы салық органдарының бүкіл халықты толық қамтып, барлық азаматтардың, әсіресе ауылдық жерлерде немесе бейресми жұмыспен қамтылған және тауарлар мен қызметтерге қолма-қол ақша төленген жағдайларда кірістері мен шығыстарының ашықтығын қамтамасыз ете алатынына кепілдік бермейді. Болашақта бұл адал салық төлеушілердің жетіспейтін түсімдерді өтеу кезінде қосымша жүктемені сезінуіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, бұл елдің қолма – қол ақшасыз төлемдерге толық көшуін қиындатады, бұл цифрландыруды және экономиканың дамуын тежейді", - деп жазады Санжар Қалдаров.

Бұл алдағы салық реформасының тиімділігін төмендетуі мүмкін. Естеріңізге сала кетейік, 2023 жылдың қыркүйегінен бастап 2026 жылы қабылданатын жаңа Салық кодексі бойынша талқылаулар жүргізілуде. Осы Кодекстің жобаларында жекелеген салық ставкаларын қайта қарауға ерекше назар аударылады. Толық жалпыға бірдей декларацияны енгізу кез-келген салықты көтермес бұрын орындалуы керек міндетті шарт болып табылады. Енді бұл мәселе ашық күйінде қалып отыр, өйткені барлық декларацияларды талдаусыз және салық салынатын базаны түсінбестен, жаңа салық жүйесінің жағымсыз жақтарын азайту үшін шектер мен мөлшерлемелерді анықтау қиын болады.

"Ақырында, бюджет ұзаққа созылған дағдарыс жағдайында екенін тағы бір рет атап өткен жөн, оны үкіметтің өзі де мойындайды. Біздің ойымызша, жағдайдан шығудың негізгі жолы – бюджеттің мұнай емес кірістерін арттыру. Қазіргі уақытта мұнай емес салықтардың жиналуы төмен болып қала береді, бұл мұнай тапшылығының жоғарылауына және Ұлттық қордан алулардың өсуіне әкеледі. Бұл бекітілген трансферттерге қосымша Ұлттық қордан 2 трлн теңгені алып қою туралы шешім қабылданған ағымдағы жылмен айқын көрінді. Толыққанды жалпыға бірдей декларациялаудың күшін жою Қазақстандағы көлеңкелі экономиканың жоғары үлесін ескере отырып, осы проблемаларды шешуді қиындатып, адал салық төлеушілерге қысымды едәуір күшейтуі мүмкін", – делінген хабарламада.