Жыл басынан бері 130 жәбірленуші: Қазақстандағы өндірістік қауіпсіздікте не дұрыс емес

Олар биіктіктен құлап, тау массасының құлауынан қайтыс болды, метанмен уланды. Қазақстандық кәсіпорындарда қайғылы оқиғалар үнемі болып тұрады. Еңбек министрлігінің мәліметі бойынша, соңғы үш жылда өндірісте 4406 адам зардап шекті, олардың 1000 – ға жуығы осы жылдың басынан бері зардап шекті. Олардың барлығы денсаулығына зиян келтіріп, түрлі жарақаттар алды.

"Қорғау" кәсіподағының Бас техникалық инспекторы Андрей Лукиннің айтуынша, өндірісте жарақат алу жағдайларын толығымен жою мүмкін емес. Сонымен қатар, мұндай оқиғаларды жоятын бірде-бір ірі кәсіпорын жоқ. Ықтимал қауіп, ең алдымен, жабдық болып табылады. Ешкім де адами фактордан, сондай-ақ қателіктерден қорғалмайды, дейді сарапшы. Бірақ мемлекет тарапынан бақылауды күшейту жарақаттануды айтарлықтай азайтады және азайтады, дейді Андрей Лукин.

"Мен неге мемлекет тарапынан айтып отырмын? Қазіргі уақытта бізде, мысалы, ТЖ инспекциясы және еңбек инспекциясы сияқты бақылаушы органдар бар, бірақ мәселе олар министрліктерге бағынады. Яғни, министрлердің бағынуы олардың үстінен билік құрылымын анықтайды. Бұл өздігінен дұрыс емес тәсіл. Инспекция деректері тәуелді болмауы тиіс. Бұл біртұтас мемлекеттік орган болуы керек және барлық инспекциялар биліктің тігінен, ең алдымен Президентке немесе Премьер-министрге бағынуы керек", – деді "Қорғау"кәсіподағының өкілі.

Оның айтуынша, қазір кез-келген жоғары лауазымды шенеунік инспектор берген нұсқаманың күшін жоя алады, өйткені ол министрлікке тікелей есеп береді. Бас инспектор тәуелсіз болуы керек, деп атап өтті Андрей Лукин.

Оның пікірінше, адам қателіктерін азайтуға ықпал ететін жаңа технологияларды енгізу жағдайды жақсарта алады.

"Адамсыз кез-келген автоматтандыру мүмкін емес, техникалық қызмет көрсету және жөндеу қызметкерлері бар. Бұл жерде жасанды интеллект мүмкін болатын қателіктерді есептеуі керек деген сұрақ туындайды", - дейді сарапшы.

Тәжірибеден алшақтап кеткен техникалық мамандарды даярлауда да үлкен проблемалар жинақталған. Андрей Лукиннің пікірінше, елде кәсіптік орта білім іс жүзінде "құлдырады".

"Бізде нақты кәсіпті үйрететін кәсіптік училищелер жоқ. Бізде базасы, жабдықтары бар мектептер болған кездегідей емес, кейбір мектептер, курстар бар, онда жастар екі-үш жыл оқыды. Қазіргі курстар-лицензиясы бар, базасы жоқ жұмысшылар. Өзіңіз түсінесіз, токарды теориялық тұрғыдан жұмыс істеуге үйрету мүмкін емес, сонымен қатар сылақ. Яғни, бізде орта кәсіптік білім жоқ", - дейді кәсіподақтың бас техникалық инспекторы.

Сонымен қатар, егер сіз мәселені кешенді түрде шеше бастасаңыз, онда сіз біртіндеп жағдайды жақсы жаққа өзгерте аласыз.

Сонымен қатар, кейбір шахталарда кәсіпорындар ішіндегі жұмысшылардың қозғалысын бақылауға мүмкіндік беретін позициялау жүйесі енгізілуде.

""Казахстанская" шахтасында бізде позициялау жүйесі болған кезде біз көптеген адамдарды құтқардық. Олар бағытталғандықтан өлуге рұқсат етілмеді. Бұл ғана емес, осы жүйеге сәйкес, апат кезінде барлығына қоңырау шалудың қажеті жоқ. Олардың бас шамдарында тікелей байланыс бар, кәсіпорын кезекшісі түймені басып, барлығына сигнал беріледі. Барлығы апат екенін біледі және кейбір әрекеттерді қабылдайды", – дейді Андрей Лукин.

Сарапшы бірнеше рет елде барлық инспекторларды біріктіретін құрылым құруды, сондай-ақ олардың жалақысын көтеруді ұсынды. Жүйеде өндірісте кемінде 10 жыл тәжірибесі бар және саланы іштен білетін мамандар жұмыс істеуі керек.

"Біздің мемлекеттік инспекторларымыз заңмен шектелген. Сол Кәсіпкерлік кодекс оның кәсіпорынға тек жоспарлы тексеру үшін және жылына бір рет қана кіре алатындығын шектейді. Сонымен қатар, алдын-ала белгіленген мәселелер бойынша. Кәсіпорынға кіру үшін ол прокуратурадан рұқсат алуы керек. Бұрын тау-кен инспекторы күн сайын кәсіпорында бола алатын, оған тағайындалған. Бұл өте тәртіпті болды. Жылына бір рет деген не? Біз инспекторлардың келуіне екі айда дайындалып жатырмыз, бір ай өтті, инспекция кетті және біз өзіміз қалағандай бұзуды жалғастырамыз", - деп еске алады Бас техникалық инспектор.

Андрей Лукин өндірістегі жазатайым оқиғалардың статистикасын қадағалайды және жағдай жақсармайтынын айтады. Оның пікірінше, инспекторлардың өкілеттіктерін кеңейтетін уақыт келді, сондықтан олар бұзушыларға кедергісіз айыппұл сала алады. Қазір кәсіпорындарда тексерулер кезінде Кәсіпкерлік Кодекске жиі сілтеме жасалады.

"Кәсіпкерлік Кодекске ең болмағанда қауіпті өндірістік объектілерде сілтеме жасау мүмкіндігін жою қажет. Жылына бірнеше рет тексеру керек, бірақ мемлекеттік органның тұрақты бақылауы болуы керек. Біртұтас мемлекеттік орган болуы керек, өйткені апаттар салдарынан топтық жазатайым оқиғаларға тап болған кезде бізде екі министрлік бір-бірімен дауласады, бұл комиссияны кім басқарады? Егер Бірыңғай орган болса, онда сұрақтар туындамайды. Ол оны басқарады және Министрлікке бұрылмай тергеу жүргізеді", – деп қорытындылады сарапшы.

Мәжіліс депутаты Арман Қалықов өндірістік жарақаттануға көптеген факторлар әсер етеді деп есептейді. Біріншіден, бұл еңбек жағдайлары. Сонымен қатар, негізгі өндірістік қорлардың жағдайы (ғимараттар, жабдықтар, технологиялар). Қызметкерлердің біліктілігі де маңызды рөл атқарады, деп есептейді парламентарий. Айтпақшы, Арман Қалықов көп жылдар бойы Қарағанды облысының шахталарында жұмыс істеді және тіпті қауіпсіздік техникасына жауапты болды.

"Соңғы уақытта біз не көріп отырмыз? Негізгі өндірістік қорлардың тозуы. Өткен дәуірдің, яғни өткен өркениеттің технологиялары қолданылады. Ұзақ уақыт бойы жұмысшылардың біліктілігі көп нәрсені қалдырды. Және бұл барлық факторлар жарақаттану жағдайына үлкен әсер етеді. Жүйелі түрде бұл мәселелерді шешуге болады. Бұл өндірістік қорларды үнемі жаңарту, әлемдік технологияларды қолдану, және, әрине, персоналдың біліктілігін тұрақты негізде арттыру", - деп есептейді парламентарий.

Өндірістік қауіпсіздік мәселелері, деп жалғастырады Арман Қалықов, ТЖМ жанындағы өнеркәсіптік қауіпсіздік комитетінің қарауында болды. Енді оның облыстық департаменттері ТЖД-мен біріктіргісі келеді. Депутат бұл тәсілді қате деп санайды.

"Менің ойымша, бұл үлкен қателік, өйткені біз өнеркәсіптік кәсіпорындарды бақылауды жоғалтып жатырмыз. Жақын арада мемлекеттік техникалық инспекторлардың бейінді білімі болған және бақыланатын салада жұмыс тәжірибесі болған, өйткені бұған дейін де жұмыс істеген", – деп түсіндіреді мәжілісмен.

Қазір еңбек министрлігінің комитеті қауіпсіздік техникасы мен еңбекті қорғауға жауапты. Арман Қалықовтың айтуынша, еңбекті қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектор бұған дейін жергілікті атқарушы органдардың қарамағында болған. Дегенмен, бақылау әлі де әртүрлі салаларда және әртүрлі деңгейлерде.

"Қауіпсіздік техникасы мен еңбекті қорғау-Еңбек Министрлігі саласында, ал өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері – ТЖМ-де. Яғни, бөлінген бақылау. Менің ойымша, ТЖ инспекторларымен байланысты соңғы қабылданған өзгерістер аясында жағдай тек нашарлай түсуде. Бақылау мемлекет тарапынан болуы керек және біртұтас болуы керек", – деді депутаттық корпустың өкілі.

Арман Қалықов бұған дейін бұл мәселені көтеріп, тіпті депутаттық сауал айтқан болатын. Сонымен, тіпті газ саласындағы бақылау үш түрлі мемлекеттік органдарда орналасқан.

"Мысалы, өнеркәсіптік кәсіпорындарды газбен қамтамасыз етуді бақылауды ТЖМ басқарады, ал әлеуметтік-тұрмыстық саланы – газ баллондары, жылытуға арналған қондырғылар, халықтың тұрмыстық қажеттіліктері үшін – ЖАО басқарады. Ал автомобильдердегі газ баллонды жабдықтардың жай – күйін бақылау Көлік министрлігі комитетінің қарауында", - дейді депутат.

Ол сондай-ақ Қазақстанда техникалық қауіпсіздікті бақылайтын және технологиялық саясатқа жауапты жеке Мемлекеттік орган құру уақыты келді деп есептейді.

"Мен және экономиканың нақты секторынан келіп, өндірісте жұмыс істеген басқа да депутаттар бұл проблемаларды көріп, көтеріп отырмыз. Біздің өнеркәсіп саласында ешқандай бақылау қалмады. Аумақтық өнеркәсіптік қауіпсіздік органдары таратылған кезде бақылау тек нашарлайды", - деп ескертеді Арман Қалықов.

Еңбек министрлігінің мәліметінше, жарақаттанудың жоғары деңгейі Қарағанды, Абай, Қостанай, Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарында, сондай-ақ Алматыда сақталуда. Соңғы үш жылда өндірісте 654 адам қаза тапты. Биыл кәсіпорындарда 131 адам қайтыс болды, бұл 2023 жылдың сәйкес кезеңінен сәл аз, деп атап өтті бейінді ведомствода.

Елде 300-ден аз Мемлекеттік еңбек инспекторлары жұмыс істейді. Олардың барлығы еңбек заңнамасының сақталуын тексереді. Бұл ретте олар мұны Кәсіпкерлік Кодекске сәйкес жасайды, деп еске салды Еңбек министрлігі.

"Кәсіпкерлік кодекстің 13-бабына сәйкес бақылау және қадағалау субъектілерінің қызметін бақылау кәсіпорындарға барумен тексеру және профилактикалық бақылау нысанында жүзеге асырылады. Бірақ олар профилактикалық сипатқа ие", – деп түсіндірді Еңбек министрлігі.

Ведомствоның мәліметінше, өндірістегі жазатайым оқиғалардың негізгі себептері еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау ережелерін бұзу, қызметкерлерді қауіпсіздік техникасына оқытуды елемеу болып қала береді.

Қазір полицейлер 500-ден астам жазатайым оқиғаны тергеп жатыр. Бұл ретте олардың жүзден азы қылмыстық баптар бойынша іске қосылды.

Айта кетейік, елімізде тергеу нұсқасы бойынша еңбекті қорғау талаптарын бұзуға жол берген лауазымды тұлғалар сотталды. Мәселен, Абай облысында "Семей орманы" резерватының екі қызметкері жеті жылға бас бостандығынан айырылды, ал Қарағанды облысында сотталушылар орындығында төрт адам болды. Оларға 5 жыл 4 жыл 6 ай бас бостандығынан айыру тағайындалды.

Жыл басынан бері Қазақстанда жұмыс берушілерге қауіпсіздік техникасын бұзғаны үшін 330 млн теңгеден астам айыппұл салынды. 3000-нан астам қазақстандық кәсіпорын Еңбекті қорғау бойынша стандарттарды енгізді. Өткен жылдың соңында Үкімет бес жылға қауіпсіз еңбек Тұжырымдамасын қабылдады. Билік еңбекті қорғау шараларын жаңа тәсілдермен қаржыландыруды жоспарлап отыр. Жұмыскерлерді жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру жүйесін белсенді пайдалану жоспарлануда. Күш-жігерді алдын алу шараларына шоғырландырғысы келеді. Ведомство еңбекті қорғау бойынша білім беру мен тексеру сапасын арттыруға ниетті. Бұл ретте білімді тәуелсіз бағалауды жүргізу.

Осы жылдың көктемінде республикада кәсіпорындардың цифрлық картасы іске қосылды. The Еңбек министрлігі инновация еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, еңбекті қорғауды басқару жүйесін жеңілдетті және жұмыс берушілердің шығындарын азайтуға көмектеседі деп мәлімдейді

"Бұл тәсілдердің негізінде тәуекелге бағдарланған тәсілді енгізу жатыр, ол еңбек жағдайларын Автоматты мониторингтеу үшін ақпараттық жүйелерді интеграциялау жолымен еңбекті қорғау саласын толыққанды цифрландырумен сүйемелденетін болады. Кәсіпорындардың цифрлық картасы Қазақстандағы әрбір кәсіпорынның цифрлық егізі болып табылады және кәсіпорын туралы Мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелерінде бар барлық деректерді көрсетеді. Бұл әр кәсіпорынның бейнесін, оның ішінде қолда бар еңбек немесе басқа да тәуекелдерді көруге мүмкіндік береді", - деп атап өтті министрлікте.

Егер қызметкер еңбек міндеттерін орындау кезінде денсаулығына зиян келтірсе, жұмыс беруші зиянды толық көлемде өтеуі керек. Мүгедектік белгіленген кезде адамға топқа байланысты республикалық бюджеттен әлеуметтік жәрдемақы тағайындалады. Ең төменгі сома – 1,04 ең төменгі күнкөріс деңгейі, ең жоғары сома – 1,92. Төлемдер әлеуметтік сақтандыру қорынан да қарастырылған. Егер жәбірленуші сақтандырылған болса, онда төлемдерді сақтандыру компаниясы өтейді. Сақтандыру болмаған жағдайда міндет жұмыс берушіге өтеді.