Өз көзіңізбен көру маңызды: қарағандылықтар Жошы ұлысының 800 жылдығына орай экспедицияға қалай барды

"Талас-Ұлытау-Сарайшық" республикалық тарихи-этнографиялық экспедициясы Қарағанды облысы әкімдігінің, мәдениет, мұрағаттар және құжаттама басқармасының, сондай-ақ облыстық тарихи-өлкетану мұражайының қолдауымен өтті. Саяхат мақсаттарының ішінде – Алтын Орданың тарихи-мәдени ескерткіштерін дәріптеу және кешенді бекіту, Қазақстан мұражайлары арасында мәдени байланыстар орнату, өзекті туристік маршрутты әзірлеу. Қарағанды облысының өкілдері ғана емес, олармен бірге ҚР Ұлттық музейінің, Жамбыл және Атырау облыстарының тарихи-өлкетану музейлерінің қызметкерлері де жолға шықты.

Экспедиция бағыты Қарағанды, Тараз, Түркістан, Қызылорда, Ақтөбе, Атырау, Ұлытау және Астана арқылы өтті. Сапар тарихи және қасиетті орындарды қамтыды. Бұл тізімде "Тектұрмас" этно – тарихи кешені, Ежелгі Тараз әлем қалашығы, Қарахан кесенесі, Жәнібек пен Керей хандарының ескерткіші, Айша бибі, Арыстан баба, Қожа Ахмет Яссауи кесенелері және олардың айналасындағы Киелі ескерткіштер, керуен сарайы, Сығанақ қалашығы, Қорқыт Ата кешені, Сарайшық туристік орталығы бар пантеон, Сарайшық қалашығы, Абат-Байтақ кесенесі, Жошы ханның тарихи-мәдени кешені, Домбауыл және Алаш хан кесенелері. Бұл нысандардың барлығы Жошы ұлысының тарихымен байланысты.

Сонымен қатар, экспедиция Жамбыл, Қызылорда, Атырау, Ақтөбе, "Ұлытау" ұлттық тарихи-мәдени және табиғи қорық-музейлері мен ҚР Ұлттық музейіне барды.

Тарихи-өлкетану мұражайының делегациясын 10 қызметкер ұсынды, экспедицияда барлығы 25 саяхатшы болды. Тарихи-өлкетану мұражайының директоры Ержан Нұрмағанбетов те сапарға шықты, ал ол үміттерді ақтады дейді. Маршрут алдын-ала тексерілді: біз оның барлық нүктелеріне, соның ішінде саяхатшылар тамақ ішетін қонақ үйлер мен тамақтану орындарына бардық.

"Орналасқан жерді үнемі ауыстырып отыратын сапарға он күн бару оңай емес, өйткені біз көлікпен жүрдік. Таразға мың шақырым бар, одан біз Алтын Орда пайда болған таласқа – түн ортасына дейін жете бастадық. Ұлыс Жошы саяси жағдайға әсер еткен ауқымды ортағасырлық империялардың бірі болды. Тарихи жерлерді өз көзіңізбен көргенде, олар туралы оқулықтардан оқығаннан гөрі сезім мүлдем өзгеше болады. Біз жергілікті тұрғындар мен өлкетанушылардың қызықты әңгімелерін тыңдап, осындай кездесулерді тағы да дәлелдедік: бәрімізде бір - бірімізбен бөлісетін көп нәрсе бар", - деді Ержан Нұрмағанбетов.

Туристік маршрут – сапардың мақсаты оны әзірлеу болды, оның ішінде-қазірдің өзінде құрылды, бірақ оны әлі келісу керек, оған қосылатын орындардың ғылыми негіздемелерін дайындау керек – бұған, атап айтқанда, өлкетанушылар көмектеседі. Одан әрі оны облыстық деңгейде, сондай – ақ республикалық деңгейде-мәдениет Министрлігі жанындағы арнайы Комитетпен бекіту жалғасады.

Экспедиция қатысушылары барған мұражайлар туралы айта отырып, Ержан Нұрмағанбетов ең алдымен олардың жағдайын атап өтеді: ғимараттар соңғы бес жылда салынды, бір жылда тұрғызылды, мақсатына сай пайдаланылуда.

"Сонымен қатар, ғимараттар мұражайлар үшін салынған: оларда экспонаттарды сақтау үшін тиісті жағдайлар бар, мұндай мақсаттар үшін залдардың, үй – жайлардың және қоймалардың орналасуы кең. Мұражай жетекшісі және тарихшы ретінде бұл маған қатты әсер етеді. Мысалы, Таразда мұражай ортағасырлық стильде де стильдендірілген: ол үлкен Сарайға ұқсайды, ал ішінде сіз тарихтың атмосферасын сезінесіз. ИЯ, бізде де үлкен алаң бар, бірақ біз мәдениет басшылығына Қарағанды облысының тарихи-өлкетану мұражайы үшін мұражай ретінде жобаланған жеке ғимарат қажет екендігі туралы ұсыныс жасадық. Біздің қазіргі ғимаратымыздың бұрын қандай болғанын біз тек расталмаған мәліметтерден білеміз: ол 1979 жылы салынған және ол залдардың орналасуын анықтайтын дүкен ретінде салынған деген қауесет бар. Ал бұрын біздің мұражай мұражай аллеясында болған-қазір мейрамхана бар, және бір кездері ескі саманнан жасалған ғимарат жарамсыз болып қалғандықтан, мекеме Ерубаев көшесіне шұғыл түрде көшірілді",-деп бөлісті Ержан Нұрмағанбетов.

Экспедиция бағытындағы ескерткіштердің жай-күйіне келетін болсақ, бұл жақсы, - деп қосты тарихи-өлкетану мұражайының директоры. Ескерткіштерге күтім жасалады, олар уақытында қалпына келтіріледі – әсіресе оңтүстік облыстарда. Әр ескерткішке гидтер мен қызметкерлер бекітілген, олар туралы айтуға дайын, ашық аспан астындағы мұражайларда бұл аймақ тамақ ішуге болатын жерлерге дейін абаттандырылған, жақын жерде келушілер орталықтары бар. Айтпақшы, қазір Шет ауданындағы Талдықорған тарихи-археологиялық паркіне Сапар орталықтары жетіспейді, деп атап өтті Ержан Нұрмағанбетов. Иә, аумақ абаттандырылуда, бірақ келуші сонда ұзақ уақыт қалуы үшін – демалу, түнеу, киелі орындарға бару – мұндай орталықтардың болуы маңызды. Сонымен қатар, бұл қосымша тур ағынын тартады. Айта кетейік, Талдықорған саябағы ауданындағы келушілер орталығы туралы ұсыныс енгізілді.

Сапардан қызықты оқиғалар да жеткілікті. Мысалы, Таластың жергілікті тұрғындарының бірі қарағандылықтарға қоршау кезінде қаладан әйелдер, балалар мен қарттардың қалай эвакуацияланғанын айтты.

"Қалада биіктігі бір жарым метр су құбыры болды-бұл адам өтуі үшін жеткілікті. Сантехника қаладан 18 шақырымға созылды және қоршау кезінде эвакуация осы жолмен жүрді. Біз қатты таң қалдық. Отырарға барып, оның ауқымын өз көзімізбен көргенде, одан да таң қалдық. Қала шынымен де үлкен болды және қазба жұмыстары өткен ғасырдың жетпісінші жылдарынан бері жүргізіліп жатқанына қарамастан, мұнда әлі де аз зерттелген. Барлық дерлік хандар, сұлтандар, би мен батырлар жерленген Түркістандағы Пантеон бізді таң қалдырды. Әйгілі адам қайтыс болса да, мысалы, даланың бір жерінде, оны осында жерлеу үшін міндетті түрде осында жеткізді. Бұл сонымен қатар құрметке деген құрмет туралы айтады. Сонымен қатар, Түркістан-саяхатшылардың үлкен ағыны бар лайықты туристік орталықтың бір мысалы. Мұнда да, әрине, ұмтылатын нәрсе бар", - деп атап өтті Ержан Нұрмағанбетов.

Бұл қызығушылықсыз болған жоқ: сапардың кейбір қатысушылары орындарды зерттеуге соншалықты қызығушылық танытты... жоғалған, мұражай директоры күлімсіреп бөлісті. Атап айтқанда, бұл Отырарда болды:

"Біреу гидті тыңдады, ал біреу кәдесыйларды көруге, басқа үй-жайларды зерттеуге кетті... Олар қоңырау шалған кезде болды, біздің қатысушының бір немесе басқа көршісі жақын жерде болмады. Бізде бәрі боялған, кестеден қалыс қалмау керек... Бірақ адам ражға кірді, ол осы оқиғаның ішінде, бәрі әсер қалдырды. Әрине, біз іздеп, тауып, әрі қарай жүрдік", - деді Ержан Нұрмағанбетов.

Қазақстан Суретшілер одағының хатшысы таңсық Мәжитова да осы экспедицияға барғанын еске саламыз. Сапарында ол табиғатты да, адамдар мен әріптестерді де бақылай отырып, болашақ жұмыстарының эскиздерін жасады.

"Біздің тарихшыларымыз, өлкетанушыларымыз және ғалымдарымыз қызықты, бай білімі бар, сөйлей алатын адамдар. Жолда қазақтар тарихынан көптеген қызықты нәрселерді естідім, сонымен қатар біз бұрын ғана естіген, бірақ олардың ауқымын білдірмеген осындай тарихи орындарға бардық. Бәрінен бұрын Сығанақ, Сарайшық, Қыш қала, Отырар есімде. Бұл ұмытылмас!"- деп мойындады суретші.

Тансық Мәжитова топ тұрған барлық тарихи орындарда қарындаш эскиздер мен пастель эскиздерін жасауға тырысты. Сонымен бірге, ол атап өткендей, мұнда ең бастысы-киелі орындардың әрқайсысынан келетін әсер мен сезім, атмосфера мен рух.

"Менің ойымша, бұл менің жұмысымда беруім керек басты міндет. Әрине, мұндай сапарлар ғалымдар мен суретшілерге пайдалы. Бұл тек ғылым мен өнерді байытады. Қылқалам шеберлері ұзақ пленэрлерге баруы керек: бұл жерлердің аурасы қызықты, әр түрлі туындыларды жасауға шабыттандырады", - деп қорытындылады таңсық Мәжитова.

Сапардың соңғы нүктесі республикалық деңгейдегі ғалымдармен бірге Астанадағы "Талас-Ұлытау-Сарайшық" дөңгелек үстелі болды. Мұнда Ержан Нұрмағанбетов оқушыларды тарихи орындарға апарған кездегі балалық шағының естеліктеріне тоқталып, бірнеше маңызды сәттерді атап өтті.

"Содан кейін экскурсиялар мемлекеттік деңгейде өткізілді: мұндай сапарлар үшін, мысалы, Волгоградтағы Отан-Ана ескерткіші, Бородино, Поклонная гора немесе Одақ елдерінің басқа да көрнекті жерлерін көре алатын үздік оқушылар таңдалды. Бұл өте беделді болды. Иә, біз қазір тарихты зерттеп жатырмыз және білеміз, бірақ ол кезде бұл қазіргі уақытта ұмтылу маңызды идеологияның ерекше деңгейі болды. Мысалы, менде әлі де осындай сапарлардың суреттері бар. Қазіргі уақытта, егер ата – аналар балаларды тарихи орындарға апарғысы келсе-олар ақшаға айналды, білім басқармасының рұқсатын алды, бардық. Бірақ мұндай саяхаттардың географиясын кеңейту маңызды – Талас, Түркістан, Сарайшық... Балалар мұндай жерлерді өз көздерімен көреді және оларды есіне алады! Бұл біз енгізген алғашқы маңызды ұсыныс", - деп бөлісті Ержан Нұрмағанбетов.

Екінші ұсыныс экспедицияның шекарасын кеңейту болды: келесіге халықаралық команда баруға болады, өйткені Алтын Орда бірнеше заманауи мемлекеттердің аумақтарына созылды.

"Бұл жерде тағы бір маңызды ой жатыр: біз тарихи оқиғаларды, мәдениеттің дамуын насихаттаймыз. Сондықтан әртүрлі елдерден ғалымдар тобын жинауға болады. Әрине, бұл үшін халыққа баратын сапалы туристік маршрут қажет. Бұл дөңгелек үстелде талқыланған үшінші сөйлем. Өйткені бұл сіз бен біздің әңгімеміз. Мұндай сапар барысында сіз көптеген жаңа және қызықты нәрселерді біле аласыз!"- деп атап өтті Ержан Нұрмағанбетов.

Нұрзерек Несіпбайдың Суреті
Автордың суреті