Тарих беттерін ашу: Қарағанды құрылысшыларының естеліктері

Қала өзінің мәртебесін 1934 жылы алды және болашақта Республиканың Негізгі өндірістік орталықтарының біріне айналды. Мұнда металлургия, көмір өнеркәсібі, химиялық өндіріс және басқа салалар дамыды. Қарағанды маңызды экономикалық орталыққа айналды. Уақыт өте келе Қарағандыда жаңа тұрғын аудандар, білім беру мекемелері мен инфрақұрылым пайда болды. Қала КСРО-ның түкпір-түкпірінен көптеген қызметкерлер мен мамандарды тарта бастады, бұл оның өсуіне ықпал етті. Қарағанды Индустриялық күш пен еңбек рухының символына айналды.

Бұл адамдар, қаланың алғашқы құрылысшылары, оны дамытуға, кәсіпорындар мен тұрғын аудандар салуға көп күш пен күш жұмсады. Олардың еңбегі мен адалдығының арқасында Қарағанды қуатты индустриялық орталыққа және Қазақстанның ірі қалаларының біріне айналды. Олардың қаланың дамуына қосқан үлесі баға жетпес болып қала береді және Қарағанды тұрғындарының жадында қалады. Бірақ бәрі қалай басталғанын білу және есте сақтау қажет. Біз сізге бастауында тұрған адамдардың бірнеше очерктерін ұсынғымыз келді. Бұл қалай болғанын еске түсірейік?

Қарағанды қаласы Орталық Қазақстанның жер қойнауында орналасқан тас көмір кен орындарына өзінің тууына қарыздар. 1931 жылдың өзінде Қарағандыға 12,5 мың адам келіп, тұрғын үйді пайдалануға беру 13 мың шаршы метрді құрады. Мұндай теңгерімсіздік жыл сайын артып келеді. Төбенің төбесін тұрғызу мәселесі "суға батқандардың"өздеріне қатысты болды. "Сабанға", саманға, сазға, ескі шахта крептеріне жабысып, кедей саятшылықтар сала бастады. Жер учаскелері тікелей шахталардың оқпандарына берілді. Осылайша көмір өндіруге арналған аумақтарда өз бетінше қолдан жасалған тұрғын үй құрылысының басталуы белгіленді.

Соғысқа дейінгі үш жыл ішінде жаңа қала өзінің даму жолында үлкен қадам жасады. Екі және үш қабатты кірпіштен салынған алғашқы кварталдар пайда болды. Қаланың солтүстік шетінде орналасқан алғашқы көшелердің қалыптасуы басталды. Бұл Амангелді, Доскей, Жамбыл көшелері. Қалаға кіре берісте көмір өнеркәсібі жағынан құрылыс қалыптаса бастады. Әкімшілік, тұрмыстық мақсаттағы ғимараттар, облыстық атқару комитетінің ғимараттары, мектеп, "Октябрь" кинотеатры, қонақ үй, травматологиялық аурухана, музыка мектебі және басқа да көптеген қажетті қызмет көрсету нысандары салынды. Содан кейін шахталар да салынды.

Қарағанды шахталары бүгінде жабдыққа толы, ал көптеген процестер бұрыннан автоматтандырылған. Тау-кен жұмыстары әрдайым өте күрделі болып саналды, бірақ бұрын одан да күрделі болды. Біз вагондарды қолмен сүйреп апарған адамның эскизін таба алдық. Мен өз денемнің салмағымен итердім, ол сол жылдары жеткілікті үлкен емес еді.

"Мен Қарағандыға 1931 жылы 21 жасымда келдім. Менің отбасым болды: әйелі мен Ұлы. Қарағанды – Балқаш темір жолының құрылысына жұмысқа түсті. Содан кейін теміржол жаңа Қарағанды станциясына дейін ғана болды, әлі аяқталмаған, времянка мен пойыздар өте төмен жылдамдықпен жүрді. Жолдың құрылысы күрек, пикакс, арба, зембіл көмегімен қолмен жүргізілді. Біраз уақыттан бері материалдар жылқылармен тасымалданады, бірақ азық-түліктің болмауына байланысты олар өлді. Құрылыс алаңында ауыр жұмыс пен тамақ пен киім-кешек жетіспейтіндіктен, жұмыс күшінің ағымы өте жоғары болды. Ия, және білімі бар басшы қызметкерлер әрең болды. Прорабтар мен ондықтар 2-5 сыныптық білімі бар адамдар болды. 1932 жылы 7 ақпанда мен № 2 шахтаға жұмысқа тұрдым. Горький. Бұл Қарағандының алғашқы шахталарының бірі болды. Мен ол кезде Барак жатақханасында тұрдым, ал әйелі мен балалары Компанейск ауылында тұрды. Басында мен шанамен жұмыс істедім, содан кейін 1-2 аптадан кейін олар мені көтеріп, вагоншыға ауыстырды. Шананың жұмысы туралы, әрине, қазіргі заманғы шахталармен жабдықталған техникамен айту және салыстыру қиын. Ал вагоншы ретінде жұмыс істеу оңай болған жоқ. Көтергіш лебедкалар болған жоқ, вагонеткалар тек өз күштерімен қозғалды, жолдар су мен балшыққа толды. ИЯ, Шахтердің еңбегі ауыр болды. Соғыстан кейін өндіріс мәдениеті біртіндеп жақсара бастады. Біз 1954 жылы № 35 шахтаға ауысқан кезде жағдай күрт өзгерді. Шахта тік, кең, металлмен бекітілген штректер, жерасты трамвайы. Барлық лаваларда комбайндар, ал штректерде ұңғыма машиналары бар. Жұмысшылардың көпшілігі көп қабатты үйлерде, жаңа қалада және жаңа Майқұдықта абаттандырылған пәтерлерде тұрады. Біз кемпір Александра Ивановнамен бірге өз үйімізде тұрамыз. Мен 1959 жылдан бастап қартайған кезімде зейнеткерлікке шықтым. Мен айына 120 рубль аламын. Біздің бақшамыз, бақшамыз бар. Кейде біз қабан өсіреміз, тауықтарды ұстаймыз, сондықтан бізде бәрі мол. Патша кезінде өздері оқи алмаса да, балалар жақсы білім алды. Анаммен бірге 9 немере мен немере бар. Міне, менің қысқа әңгімем", - Кирилл Степанович Бортниковтың естеліктерінен.

Қазір Қарағандының әрбір тұрғыны ауыз су мен электр қуатына үздіксіз қол жеткізе алады. Біз күн сайын электр плиталарында тамақтануға дайындаламыз, су құбырларға үнемі құйылатын ыңғайлы ваннада душ қабылдаймыз. Бірақ бір кездері мұның бәрі болған жоқ. Бір кездері адамдар траншеяларды қолмен қазып, қолдарын қанды каллусқа дейін ысқылайтын. Сол кездегі очерктердің бірі көптеген нысандардың, соның ішінде Орталық электр станциясы мен су құбырының құрылысына жарық түсіре алды, біз оны осы күнге дейін қолданамыз.

"1931 жылы Қарағанды облысына келіп, Вишневка – Осакаровка темір жолының құрылысына түсті. 1932 жылы ОЭО құрылысына көшті. ОЭО пайдалануға беруге жақындаған кезде мені басқа жолдастарыммен бірге Теміртаудан Қарағандыға дейін су құбыры үшін арық қазуға жіберді. Үлкен қиындықтарды жеңе отырып, біз 2 метр тереңдікке дейін траншея қаздық. 1932 жылы желтоқсанда мен № 7 шахтаға жұмысқа орналастым. Мұнда Мен катушка, содан кейін плитка ретінде жұмыс істедім. Отан соғысы жылдарында мен 12-16 сағат жұмыс істедім. Ерен еңбегі үшін мен мақтау қағаздарымен, медальдармен марапатталдым және 8/9 шахтаның Құрмет Кітабына енгіздім", - Кирилл Захарович Еремеевтің естеліктерінен.

Қазір біздің үйлер жылулыққа, жайлылыққа, тоқыма мен жиһазға толы. Біздің терезелеріміз кез-келген қолайсыз ауа-райында мықтап жабылған, ал ең кішкентай салқын самал сізді қаздармен жабады. Жобаларды немесе жаңбырда сулануды ұнататындар аз. Әсіресе, егер көшеде плюс, содан кейін минус болса. 90 жастағы әдемі қаланың алғашқы құрылысшылары суықтың не екенін өз көздерімен білді. "Тар жерде, бірақ ренжімеңіз" – келесі эссені атауға болады.

"Мен 1915 жылы Жданов ауданының Сталинград облысында, Серино ауылында дүниеге келдім. 1931 жылы 14 тамызда олар Қарағандыға келіп, түсірілді, онда қазір ОЭО болды, содан кейін жалаңаш дала болды, сол күні олар жаңа Тихоновкаға көшті, онда бір атау болды. Бірден тұрғын үй салу үшін бригадалар ұйымдастырыла бастады және уақытша блиндаждар салынды. Менімен бірге анасы, әпкесі мен ағасы болды, екеуі де менен кішірек, ал әкем бұрын әкелінген. Міне, бригадалар ұйымдастырып, күректермен қолмен кесілген шөптен үйлер сала бастады. Мен бригадир болып сайландым, өйткені менің білімім 4-сыныпта болды, сонымен бірге құрылыс басталды-Компанейс, Майқұдық, Пришахтинск ауылдары және басқалар. Мен құрылыста қараша айына дейін, яғни қарға дейін жұмыс істедім, олар әлі жабылмаған, жағылмаған және терезелері жоқ үйлерге көшіп, пештер бүктелген. Барлық кемшіліктер тоқылған қылшықтан жасалған саятшылықта аяқталды, жаңбыр мен қар кезінде пәтерлер жабылмады және бір үйде шамамен 16 отбасы, яғни 50-60 адам қыста тұрды. Ал 1932 жылдың жазында олар абаттандырыла бастады және бүгінгі күнге дейін күн сайын жақсарып келеді. 1934 жылы ОЭК іске қосылды, ол күн қуат берді, екеуі бермеді, тіпті бір сағат береді, үшеуі жоқ. Жоғарыда айтылғандарға қарағанда, Қарағандының құрылысы қажет емес, яғни жалаңаш дала орындарында менің көз алдымда жасыл әдемі даңғылдары, театрлары, ауруханалары, балабақшалары, техникумдары, институттары, мектептері, жасыл саябақтары, асфальтталған жолдары бар үлкен қалалар өсіп, түйелер, жылқылар мен қойлардың орнына сіз көптеген әдемі автомобиль маркаларын қайта оқи алмайсыз құрылыстағы ескі күректің орнына сіз мұнара крандары мен басқа да күшті техниканы көзбен көрмейсіз", - Иван Аверьянович Попукаловтың естеліктерінен.

Алайда, осы адамдардың барлығын және сол кездегі миллиондаған ұқсас адамдарды не біріктіреді? Жақсылыққа сену. Олар сенді және тырысты, қолдарымен, күректерімен, соққыларымен жұмыс істеді. Олар үйлер тұрғызды, біз үшін таныс құрылыстарды көтерді, саябақтар мен скверлерді бұталар мен ағаштармен отырғызды. Қазір мұның бәрі өте таныс және қарапайым болып көрінеді. Бұқар жырау даңғылына немесе кез келген басқа көшеге, сансыз тұрғын үйлерге, дүкендер мен тротуарларға шығуға таң қалғандар аз. Бірақ тарихты білу керек және есте сақтау керек. Адамдарға еңбектері үшін, сіздермен бірге әдемі Қарағанды үшін Алғыс айту керек!

Очерктердің фотосуреттері мен мәтіндерін Қарағанды облыстық мемлекеттік мұрағаты ұсынды