Адам құқықтарынан биліктің жаңа жүйесіне дейін: Қазақстан жеті жылда қалай өзгерді

2026 жылдың 28 тамызында Құрылтайдың бірінші сессиясының ашылуында сөз сөйлеген Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан гүлденудің жаңа дәуірінің қарсаңында тұрғанын атап өтті. Бұл кезеңнің негізі елдің одан әрі дамуын анықтаған конституциялық реформа болды.

Жаңа Конституция қазақстандықтардың қолдауына ие болды

2026 жылғы 15 наурызда Қазақстанда жалпыұлттық референдум өтті. Жаңа Конституцияны қабылдауға оның қатысушыларының 87,15% дауыс берді.

1 шілдеден бастап Негізгі Заң күшіне енді.

Құжатты дайындау алдында ауқымды қоғамдық талқылау болды. 130 адамнан тұратын конституциялық комиссия мемлекеттік органдардың, сарапшылардың және азаматтық қоғамның ұсыныстарын қарастырды.

Қазақстандықтар барлығы 12 мыңға жуық ұсыныстар мен ескертулер, соның ішінде цифрлық платформалар арқылы жолдады.

Жаңа Конституция 11 бөлімнен және 96 баптан тұрады. Ол мемлекеттік құрылымның, адам құқықтарын қорғаудың және биліктің қоғам алдындағы жауапкершілігінің жаңартылған принциптерін бекітті.

"Біз, Қазақстанның біртұтас халқы"

Конституцияның кіріспесі толығымен жаңартылды. "Қазақстанның біртұтас халқы" тұжырымдамасы азаматтардың ортақтығын және қазақ жеріндегі мемлекеттіліктің тарихи сабақтастығын көрсетеді.

Кіріспеде әділ Қазақстан идеясы, "Заң және тәртіп" қағидаты, бірлік пен ынтымақ құндылықтары, білім, ғылым, болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілік және табиғатқа ұқыпты қарау бекітілген.

Бұл ережелер негізгі заңның баптарында жалғасын тапты.

1-бап адамды, оның өмірін, құқықтары мен бостандықтарын мемлекеттің ең жоғары құндылықтары ретінде анықтайды.

2-бап Қазақстанның егемендігінің, Тәуелсіздігінің, біртұтастығының, аумақтық тұтастығының және президенттік басқару нысанының өзгермейтіндігін бекітеді.

3-бап мемлекет қызметінің қағидаттарын белгілейді. Олардың ішінде тәуелсіздікті қорғау, адам құқықтарын сақтау, заңның үстемдігі, жалпыұлттық бірлікті нығайту және халықтың әл-ауқатын арттыру.

Мемлекеттік бағдарлардың қатарында қоғамдық диалог, жауапты патриотизм, еңбекқорлық, экологиялық мәдениет және тарихи-мәдени мұраны сақтау бекітілген.

Адами капиталды, білім мен ғылымды дамыту мемлекет қызметінің стратегиялық бағытымен айқындалған.

4-бап егемендіктің жалғыз тасымалдаушысы және мемлекеттік биліктің қайнар көзі Қазақстан халқы екенін растайды.

Екі палатаның орнына бір құрылтай

Ең маңызды өзгерістердің бірі парламенттік жүйенің жаңаруы болды.

Қазақстанда 145 депутаттан тұратын бір палаталы құрылтай құрылды. Жаңа модель парламенттік бақылауды нығайтуға және Үкіметтің есеп беруін арттыруға арналған.

Мемлекеттік құрылымда Қазақстан Халық Кеңесі, Қазақстан Халық кеңесі пайда болды.

Оның ережесі мен өкілеттіктері Конституцияның 70 және 71-баптарында бекітілген. Кеңес заң шығару бастамасы мен референдум өткізу бастамасы құқығына ие болды.

Бұл өзгерістер мемлекеттік шешімдерді қабылдауға қоғамның қатысуының негізгі Заңда көзделген тетіктерін кеңейтеді.

"Миранда ережесінен" зиянды өтеуге дейін

Жаңа Конституцияда мемлекетпен қарым-қатынаста адамды қорғау бөлек орын алады.

18-бап ұсталған адамға ұстаудың негіздерін және оның құқықтарын түсіндіру міндетін бекітеді. Бұл ереже "Миранда ережесі"деп аталады.

Конституция ұсталған сәттен бастап адвокаттың көмегіне жүгіну құқығын қарастырады.

15-бап азаматтардың мемлекеттік органдардың немесе лауазымды адамдардың заңсыз әрекеттерінен келтірілген зиянды мемлекеттің өтеу құқығын бекітеді.

Конституциялық деңгейде алғаш рет заң көмегін көрсетуде және сот арқылы қорғауда адвокатураның рөлі анықталды. Тиісті ережелер 86-бапта қамтылған.

Тағы бір кепілдік уақыт бойынша заңдардың қолданылуына қатысты.

5-бапқа сәйкес, жаңа міндеттер енгізетін, азаматтардың жағдайын нашарлататын немесе жауапкершілікті белгілейтін немесе қатайтатын заңдарға кері күш беруге тыйым салынады.

Конституцияның қорғауындағы жеке деректер

Өзгерістер цифрлық кеңістіктегі азаматтардың құқықтарына да әсер етті.

21-бап Дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан, оның ішінде цифрлық технологияларды қолданудан қорғауға кепілдік береді.

23-бап ғылыми, техникалық және көркем шығармашылықтың еркіндігін, сондай-ақ зияткерлік меншікті қорғауды бекітеді.

Бұл ережелер адам құқықтары мен жеке өмірге қол сұғылмаушылықты сақтай отырып, цифрлық технологияларды дамытудың құқықтық негізін құрайды.

Еңбек, отбасы және табиғатқа қамқорлық

Жаңа Конституция қазақстандықтардың күнделікті өміріне тікелей байланысты құндылықтарды бекітеді.

27-бап еңбек ету құқығына, кәсіп пен қызмет түрін еркін таңдауға кепілдік береді.

Бұл ретте еңбекқорлық 3-бапта мемлекет қызметінің қағидаттарының бірі ретінде бекітілген. Бұл тәсіл еңбектің қоғамдық құндылығын және әр азаматтың елдің дамуына қосқан жеке үлесін көрсетеді.

30-бап неке мен отбасын, ана болуды, әке болуды және баланы мемлекеттік қорғауды көздейді.

Неке заңға сәйкес мемлекет тіркеген ерлер мен әйелдердің ерікті және тең құқылы одағы ретінде анықталады.

Экологиялық жауапкершілікке ерекше назар аударылады.

Конституция азаматтардың табиғатты сақтау және табиғи байлыққа ұқыпты қарау міндетін бекітеді. Мемлекет адам өмірі мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қорғауды мақсат етеді.

Бұл ережелер экологиялық мәдениетті және табиғатқа ұқыпты қарауды қалыптастыруға бағытталған "Таза Қазақстан" жалпыұлттық тұжырымдамасының құндылықтарына сәйкес келеді.

Ел дамуының жаңа негізі

Конституциялық реформа мемлекеттік басқарудың жаңартылған жүйесін бекітті, адам құқықтарын қорғау кепілдіктерін кеңейтті және билік пен қоғамның өзара іс-қимылының жаңа тетіктерін айқындады.

Бұл ретте мемлекеттіліктің негіздері, Қазақстанның егемендігі, тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығы өзгеріссіз қалды.

Референдумда қабылданған Негізгі Заң мемлекеттің азаматтар алдындағы жауапкершілігін және қоғамдық дамудың жаңа қағидаттарын бекіте отырып, елдің болашағын анықтауда халық үшін шешуші сөзді сақтап қалды.