Қазақстанның жаңа Конституциясында отбасылар үшін не өзгерді

Жаңа Конституцияда не өзгерді

2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция 1 шілдеде күшіне енді. Неке және отбасы туралы негізгі ережелер қазір 30-бапта бекітілген.

Алайда отбасын мемлекеттік қорғау бұрын да болған.

1995 жылғы Конституцияның 27-бабында неке мен отбасы, ана, әке және бала мемлекеттің қорғауында екендігі айтылған. Ата – аналар балаларға қамқорлық жасауға және оларды тәрбиелеуге, ал кәмелетке толған еңбекке қабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-аналарға көмектесуге міндетті болды.

Сондықтан барлық осы ережелерді Жаңа деп санау дұрыс болмас еді.

Жаңа Конституцияның басты айырмашылығы-онда некенің нақты анықтамасы пайда болды:

"Неке-бұл заңға сәйкес мемлекет тіркеген ерлер мен әйелдердің ерікті және тең құқылы одағы".

Осылайша, конституциялық деңгейде үш шарт бекітілген: ерікті келісім, ерлі-зайыптылардың теңдігі және некені мемлекеттік тіркеу.

Қанша қазақстандық үйленеді және ажырасады

Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, 2025 жылы Қазақстанда 115,9 мың неке және 45,7 мың ажырасу тіркелген.

Алғаш некеге тұрған мужчин орташа жасы 27,9 жасты, әйелдер 25,3 жасты құрады.

Бұл жағдайда көбінесе бір жылдан төрт жылға дейін бірге өмір сүрген ерлі-зайыптылар ажырасқан. Олар барлық ажырасулардың 35% -. құрады.

Ажырасудың тағы 24% - ы бес жылдан тоғыз жылға дейін некеде тұрған ерлі-зайыптылар арасында тіркелген.

Адамды некеге мәжбүрлеуге бола ма

Жоқ. Отбасын құру туралы шешімді адам өзі қабылдауы керек.

Сонымен қатар, некеге мәжбүрлеуден қорғау тек Конституцияда ғана емес, сонымен бірге қылмыстық кодексте де қарастырылған.

ҚР ҚК-нің 125-1-бабында зорлық-зомбылық қолдану, мүлікке зиян келтіру немесе бопсалау қатерлерінің көмегімен некеге тұруға мәжбүрлеу үшін жауапкершілік белгіленген.

Жаза істің мән-жайына және туындаған салдарға байланысты.

Бұл мақала 2025 жылы пайда болғанын түсіну маңызды. Сондықтан некеге мәжбүрлеу үшін қылмыстық жауапкершілікті 2026 жылғы Конституцияның жаңалығы деп санауға болмайды.

Күйеуі мен әйелі бірдей құқықтарға ие ме

Иә. Ерлі-зайыптылардың теңдігі Қазақстанның отбасылық заңнамасында көзделген.

"Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" кодекстің 2-бабында ерлі-зайыптылардың тең құқықтары бар, ал отбасылық мәселелер өзара келісім бойынша шешілуі керек.

Бұл отбасының өміріне әсер ететін шешімдерді тек бір жұбай екіншісінің құқықтары мен мүдделерін ескермей қабылдамауы керек дегенді білдіреді.

Жаңа Конституция бұл қағиданы жоғары құқықтық деңгейде бекітеді.

Ата-анасы ажырасқаннан кейін баланың құқықтарымен не болады

Ата-ананың ажырасуы олардың бала алдындағы міндеттерін жоймайды.

"Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" кодекстің 68-бабына сәйкес, анасы мен әкесі балаларға қатысты тең құқықтар мен міндеттерге ие.

60-бап баланың отбасында өмір сүру және тәрбиелену, ата-анасының қамқорлығын алу және оның қадір-қасиетін құрметтеуге сену құқығын бекітеді.

А 61-бап ата-ананың ажырасуы немесе бөлек тұруы баланы оның құқығынан айыруға болмайды деп көздейді.

Атап айтқанда, баланың ата-анасының әрқайсысымен байланысуға құқығы бар.

Тәрбие мен білім беру мәселелері баланың мүдделері мен оның пікірін ескере отырып шешілуі керек.

Басқаша айтқанда, ерлі-зайыптылар арасындағы қарым-қатынас аяқталуы мүмкін, бірақ ана мен әкенің бала алдындағы жауапкершілігі сақталады.

Отбасыларда қандай әлеуметтік кепілдіктер бар

Отбасын қорғау тек неке, ажырасу және ата-ана мәселелерімен шектелмейді.

Жаңа Конституцияда отбасылар үшін маңызды әлеуметтік құқықтар да бекітілген.

31-бап асыраушысынан айырылған жағдайда және заңда белгіленген басқа да негіздер бойынша жасына, денсаулығына, мүгедектігіне байланысты әлеуметтік қамсыздандыруды көздейді.

32-бап Заңда көзделген жағдайларда денсаулықты қорғауға және тегін медициналық көмек алуға құқықты бекітеді.

33-бап МЕМЛЕКЕТТІК оқу орындарында тегін орта білім алуға кепілдік береді.

Бұл ретте Конституцияның өзі жәрдемақылар мен әлеуметтік төлемдердің мөлшерін белгілемейді. Нақты сомалар, тағайындау шарттары және көмек алу тәртібі жеке заңдармен анықталады.

Егер отбасы мүшелерінің құқықтары бұзылса, қайда баруға болады

Егер адам отбасында құқық бұзушылыққа тап болса немесе әйелдер мен балаларды қорғау мәселелері бойынша көмекке мұқтаж болса, олар 111 байланыс орталығына жүгіне алады.

Қоңыраулар тегін, қызмет тәулік бойы жұмыс істейді.

Мамандар қазақ және орыс тілдерінде кеңес береді, ақпараттық, ұйымдастырушылық және психологиялық көмек көрсетеді. Қажет болған жағдайда олар тиісті мемлекеттік органдармен байланысады.

Бұл шынымен жаңа болып аяқталады

2026 жылғы Конституцияның отбасылық ережелеріндегі басты өзгеріс-мемлекет тіркеген ерлер мен әйелдердің ерікті және тең құқылы одағы ретінде неке анықтамасын бекіту.

Бұл ретте отбасы мен балаларды қорғау, ерлі-зайыптылардың теңдігі, еңбекке қабілетті кәмелетке толған балалардың еңбекке жарамсыз ата-аналарына қамқорлық жасау жауапкершілігі мен міндеті қазақстандық заңнамада бұрын да болған.

Сондықтан жаңа ережелердің мағынасы олардың тұжырымдамаларында ғана емес. Бұл кепілдіктердің өмірде қалай жұмыс істейтіні әлдеқайда маңызды: адамдар неке туралы еркін шешім қабылдай ала ма, ажырасқаннан кейін балалардың құқықтары қорғалады ма және оған мұқтаж отбасыларға көмек қаншалықты қолжетімді болады.