Қазақстанда дәрі-дәрмектерге сауда үстемелері екі есеге жуық қысқарды

Ведомство 2020 жылдан бастап агенттік Денсаулық сақтау министрлігімен бірлесіп дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарға баға белгілеу жүйесіне тең реттеуші ретінде қатысқанын хабарлады.

2020-2026 жылдары агенттік дәрі-дәрмектер мен медициналық бұйымдарға шекті бағаларды бекіту туралы бұйрықтардың жобаларын 38 рет келіскен. Оларды қарау қорытындысы бойынша Денсаулық сақтау министрлігі бағаны негізсіз көтеру факторларын жою, әкімшілік кедергілерді қысқарту және баға белгілеу тетігін жетілдіру жөнінде ұсыныстар жолдады.

"Бастапқы кезеңде, пандемия жағдайында Агенттік дағдарыстың жағымсыз салдарын азайту бойынша жедел шаралар қабылдады. Антиковидтік препараттарға бағаны қалыптастырудың ерекше тәртібі енгізілді және негізсіз сауда үстемелері қайта қаралды. Нәтижесінде антиковидтік препараттардың құны 30-40% — ға, медициналық маскалар-үш еседен астам, ПТР — тесттер-екі есеге төмендеді. Алдағы уақытта Агенттік жұмысты реттеу тетігін жүйелі түрде өзгертуге және фармацевтикалық нарықта бәсекелестікті дамыту үшін жағдай жасауға бағыттады", - деп атап өтті АЗРК.

2022 жылы "Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы" Қазақстан Республикасының Кодексіне өзгерістер енгізілді, сондай-ақ денсаулық сақтау саласындағы бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасы бекітілді. Ол артық бағаны реттеуді төмендетуді, бағаны қалыптастырудың ашықтығын арттыруды және нарық қатысушыларының ТМККК және МӘМС шеңберінде дәрілік заттарды мемлекеттік сатып алуға қолжетімділігін кеңейтуді көздейді.

Агенттік жұмыс барысында ДЗ және МИ құнын арттыру үшін алғышарттар жасаған бірқатар факторлар анықталды.

Атап айтқанда, бағаны қалыптастыру кезінде маркетингтік, көліктік және кедендік шығындар, сапаны бағалау шығындары ескерілді, сондай-ақ айтарлықтай сауда үстемелері қолданылды.

"Бұл ретте механизм өндірушілердің нақты бағалары мен әкелу құнын ескермеді", — деп атап өтті ведомствода.

Анықталған проблемаларды жою үшін агенттік Денсаулық сақтау министрлігімен бірлесіп баға белгілеу тәсілдерін қайта қарады. Негізгі өзгеріс препараттардың нақты құнына көбірек назар аудара отырып, референттік бағаға көшу болды, оның ішінде өндірушілермен келісімшарттар мен импорттық бағалар — инвойстармен бағаны міндетті түрде растау.

Референттік баға белгілеудің объективтілігі мен ашықтығын арттыру үшін сыртқы және ішкі референттеудің тәуелсіз құралдары енгізілді және ақпарат көздерінің тізбесі кеңейтілді, оның ішінде Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған nalvin дәрілік заттарының бағасы бойынша ақпараттық ресурстарды пайдалану есебінен. Сондай-ақ бағаны қалыптастыру кезінде ескерілетін шығыстардың құрамы қайта қаралды. 2025 жылдан бастап сапаны бағалау шығыстары, кедендік және көлік шығыстары есебінен толығымен алынып тасталды.

ТМККК және МӘМС шеңберінде дәрілік заттарды сатып алу кезінде маркетингтік шығыстар да алынып тасталды.

Сонымен қатар, сауда маржалары төмендеді. Бөлшек сегментте үстеме баға кезең — кезеңімен 2022 жылғы 55% - дан 2026 жылы 30% - ға дейін, Ерекше тәртіп бойынша-27,5% - дан 15% - ға дейін қысқартылды. Көтерме сегментте Ерекше тәртіп бойынша үстеме баға 10,5% - дан 10% - ға дейін төмендетілді.

Препараттардың бағалық саралануы қосымша қарастырылған: репродукцияланған препараттың (генериктің) бағасы бастапқы препараттың бағасынан 30% — ға, биоаналогтың бағасы биологиялық түпнұсқа препараттың бағасынан 10% - ға төмен болуы тиіс. 2024 жылғы желтоқсандағы тиісті өзгерістер дәрілік заттарға шекті бағалар мен үстеме бағаларды қалыптастыру қағидаларында бекітілді. Дәрілік заттардың жалпы санының 76% - ы бойынша баға белгілеу тетігі қайта қаралғаннан кейін шекті бағалар орта есеппен 26,5% - ға төмендеді.

Жекелеген позициялар бойынша төмендеу 10% - дан 90% - ға дейін құрады.

Агенттік жұмысының негізгі нәтижелерінің бірі мемлекеттік бағаны реттеу саласын кезең-кезеңімен қысқарту болды. Егер 2022 жылғы тамызда шекті бағалар дәрілік заттардың 7 537 сауда атауына белгіленсе, онда тізбені кезең-кезеңімен қайта қарау және препараттарды бәсекелестік ортаға шығару нәтижесінде қазіргі уақытта 4 994 ДЗ-ға бағалар реттеледі. Бағаны реттеуден барлығы 4 918 дәрілік зат шығарылды.

2023 жылы реттеуден 302 рецептсіз дәрі шығарылды, 2024 жылы — 952. 2025 жылы рецептсіз дәрі — дәрмектерді реттеу толығымен аяқталды-1 868 позиция. 2026 жылғы мамырдан бастап құны бір АЕК-тен кем 3 050 рецепт бойынша дәрілік заттар қосымша реттелмеген. 2027 жылы коммерциялық сегменттегі бағаны реттеуді аяқтау жоспарлануда. Мемлекеттік бағаны реттеу ТМККК және МӘМС шеңберінде дәрілік заттар үшін ғана сақталады.

Дәрілік заттардың бір бөлігі мемлекеттік бағалық реттеуден шығарылғаннан кейін таңбалау жүйесінің деректері негізінде бағалардың нақты динамикасына мониторинг жүргізілді. Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитеті 2025 жылғы 8 тамыздағы және 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша 2 635 ДЗ сату бағасын салыстырды.

"698 дәрілік зат бойынша бағалар орта есеппен 26,2% — ға төмендеді: 456 позиция бойынша — 20% - ға дейін, 242 бойынша-20% - дан астам. 1 142 ДЗ бойынша бағалар өзгеріссіз қалды. Өсім 795 препарат бойынша — орта есеппен 29,9% — ға, оның ішінде 646 позиция бойынша — 20% — ға дейін, 149 бойынша-20% - дан астамға тіркелді", - деп хабарлады БҚА.

Мониторинг нәтижелері тұтастай алғанда реттеуден кейін айтарлықтай баға өсімінің жоқтығын көрсетеді және бәсекелестік ортада бағаларды дербес қалыптастыру мүмкіндігін растайды. Бұл ретте баға серпіні Қазақстан Республикасының өңірлері бойынша ерекшеленеді.

Баға белгілеу тетігін жетілдіру әкімшілік кедергілердің төмендеуімен және дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды нарыққа жіберу рәсімдерінің цифрландырылуымен қатар жүрді.

""Экономиканыераықтандыру жөніндегі шаралар туралы" Мемлекет басшысының Жарлығы шеңберінде бағаларды тіркеуді, тіркеу деректеріне өзгерістер енгізуді, сараптамалар жүргізуді және препараттарды ұлттық дәрілік формулярға енгізуді қоса алғанда, бірқатар мемлекеттік қызметтерді автоматтандыруды көздейтін "Бірыңғай терезе" жобасы іске асырылуда. Цифрлық шешімдерді енгізу дәрілік заттарды нарыққа шығару мерзімін бірнеше жылдан 100 жұмыс күніне дейін қысқартуға мүмкіндік береді деп күтілуде.

2026 жылғы қыркүйекте ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің Дәрілік заттарға шекті бағаларды дербес бекітуін көздейтін "Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы" Кодексіне өзгерістер күшіне енеді.

"Осылайша, агенттіктің ДЗ және МИ-ге баға белгілеу саласындағы тең реттеуші ретінде қатысу кезеңі аяқталады", - деп атап өтті АЗРК.

Бұл тәсіл ЭЫДҰ-ның бәсекелестік ведомство мен бейінді реттеушілердің функцияларын ажырату жөніндегі ұсынымдарына сәйкес келеді және Агенттіктің бәсекелестікті қамтамасыз етуге және дамытуға шоғырлануын көздейді.