Жастарға арналған жалға берілетін тұрғын үй жойылды: не өзгереді

Тұрғын үй мәселесі Қазақстандағы жастар үшін ең өзекті әлеуметтік сын-қатерлердің бірі болып қала береді. Бұл тұрғыда жалға берілетін тұрғын үй бағдарламасы белгілі бір кезеңде қолдаудың маңызды тетігі болды, бірақ қазір мемлекет басымдықтарды өзгертуде.

Бағдарлама 2019-2025 жылдары Астана, Алматы және Шымкент қалаларында жүзеге асырылды. Оның негізгі міндеті жастарды қаржылық тұрақтылықты арттыру және кейіннен өз үйін сатып алу үшін жағдай жасау үшін уақытша баспанамен қамтамасыз ету болды.

Пәтерлер өндіріп алусыз берілді, ал жалдау ақысы нарықтық төлемнен едәуір төмен болды.

"Ай сайынғы жалдау 5 000-нан 15 000 теңгеге дейін болды. Бағдарлама 10 мыңнан астам жас қазақстандықты қамтыды", - деді Аида Балаева.

Осылайша, жоба мыңдаған жас мамандарға ірі қалаларда жұмыс істеуге және қаражат жинауға мүмкіндік берді.

Неліктен бағдарлама жабылды?

Бағдарламаны тоқтату бірнеше факторларға байланысты.

Біріншіден, заңнамалық өзгерістер енгізілді. Механизмнің күші 2026 жылғы 9 қаңтардағы құрылыс Кодексі және 27 наурыздағы №136-НҚ бұйрығы негізінде жойылды.

Екіншіден, бағдарламаның шарттары бастапқыда өзгерістерді қарастырмады.

"Егер шартта сатып алу көзделмесе, оны өзгерту - басқа қатысушылар үшін әділетсіздік туғызу", - деп түсіндірді Аида Балаева.

Оның айтуынша, жекелеген азаматтардың тұрғын үйді сақтап қалуға деген ұмтылысы түсінікті, алайда мемлекеттік шешімдер барлығы үшін бірыңғай ережелерге негізделуі тиіс.

Енді қатысушыларға қандай талаптар қойылады?

Бағдарламаның жабылуына қарамастан, оның қатысушылары өз құқықтарын сақтайды, егер:

* жалдау мерзімі аяқталды-тұрғын үйді шарттың талаптары бойынша босату керек;
* шарт әлі де жарамды-сіз пәтерде аяқталғанға дейін тұра аласыз.

Билік жастарға баспана алудың басқа нұсқаларын алдын-ала қарастыруды ұсынады.

Мемлекет не ставка жасайды?

Жаңа саясат уақытша жалға берілетін тұрғын үйден жеке тұрғын үй сатып алуға көшуге бағытталған.

Яғни, мемлекет арзан жалға беруден гөрі үй сатып алуды ынталандыратын қаржы құралдарын дамытуға ниетті.

"Отбасы банкімен бірлесіп 17 өңірде жеңілдікті ипотекалық бағдарламалар іске қосылды. Олардың аясында 12 мыңға жуық жас маман баспана алды", - деді Аида Балаева.

Бүгінгі таңда "Отау", "Наурыз" және "Наурыз Жұмыскер"бағдарламалары негізгі құралдарға айналды. Ресми мәліметтер бойынша, барлық мақұлданған өтінімдердің 62% - ы жастарға тиесілі.

Бұл мәселе бойынша мәдениет және ақпарат министрлігінің Жастар және отбасы істері комитетінің төрағасы Қайрат Қамбаров та сөз сөйледі.

"Қазіргі уақытта жастарға өз үйлерін сатып алуға мүмкіндік беретін жеңілдетілген ипотекалық бағдарламаларды дамытуға басымдық берілуде", - деді ол.

Оның айтуынша, 2019-2025 жылдардағы бағдарлама тиімді болды, бірақ бастапқыда уақытша шара ретінде қарастырылды.

"Бұл мыңдаған жастарға қаржылық жүктемені азайтуға және тұрғын үй сатып алуға дайындалуға мүмкіндік берді", - деп атап өтті Қамбаров.

Аймақтық бағдарламалар

Бүгінде Отбасы банкімен бірлесіп іске асырылатын өңірлік бағдарламалар негізгі құралдардың біріне айналуда.

Ресми мәліметтер бойынша:

- 2017 жылдан бастап 224,7 млрд теңге бағытталды;
- 12 375 жеңілдетілген қарыз берілді;
- бағдарламалар еліміздің 17 өңірінде жұмыс істейді.

Олар төмен бастапқы жарнаны (10% - дан бастап), қол жетімді пайыздық мөлшерлемелерді және несиелеудің ұзақ мерзімдерін ұсынады.

"Басты мақсат - барлық өңірлерде жастарға тұрғын үйдің қолжетімділігін қамтамасыз ету", - деп атап өтті министрлік.

Кезекте тұрған жастар не істеуі керек?

Қатысуды жоспарлаған немесе кезекте тұрғандарға енді басқа механизмдерге көшу ұсынылады.

Бұл бағытта әкімдіктер мен Отбасы Банкі консультациялық жұмыс жүргізуде.

"Негізгі міндет - жастарды уақытша баспанаға емес, өз үйін сатып алуға мүмкіндік беретін құралдарға бағдарлау", - деп атап өтті Қайрат Қамбаров.

Бағдарламаға қатысушылардың бірінің тарихы

Елорда тұрғыны Айдана Тұрсынатова бағдарламаға қатысу тәжірибесімен бөлісті.

"Иә, біз бағдарламаға қатысып, пәтерде 5 жыл тұрдық. Бұл біз үшін өте тиімді болды. 2021 жылдың ақпанында біз бір баламен қоныстандық, ал үшеуімен бірге шықтық. Осы уақыт ішінде менің жұбайым 2-3 жұмыста жұмыс істеді, біз ай сайын Отбасы банкіне қаражат жинадық. Бұл бастапқы жарнаны жинауға мүмкіндік берді", - деді ол.

Оның айтуынша, бес жылдан кейін отбасы жеңілдетілген ипотека ала алды.

"Бізге 5% - дан 22 млн теңгеге дейін ипотека берілді. Өз жинақтарымызды қосып, біз үш бөлмелі пәтер сатып алдық", - деді ол.

Осылайша ол бағдарламаның жабылуына өкініш білдірді.

"Бағдарлама жабылғаны өкінішті. Кейбіреулер ақша жинауға үлгермеді, ал басқалары тұрғын үйді босатқысы келмейді. Менің ойымша, бұл да әсер етті", - деді Айдана.

Соған қарамастан, ол риза болғанын баса айтты.

"Біз бұл бағдарламаға өте ризамыз. Жеңілдікті ипотека болмаса да, біз 50/50 жүйесі бойынша тұрғын үй сатып алар едік, бірақ бағдарламаның арқасында біз кеңірек және жайлы пәтер сатып ала алдық", - деп қосты ол.

Мемлекет әртүрлі тұрғын үй бағдарламалары арқылы азаматтарды қолдауды жалғастыруда. Мәселен, 2025 жылы қазақстандықтарға 8 мыңға жуық пәтер жалға берілді, сондай-ақ 11 мыңнан астам жеңілдетілген ипотекалық қарыз берілді.

Сонымен қатар, азаматтарға бұрын сатып алу құқығынсыз берілген жалға берілетін тұрғын үйді жекешелендіруге мүмкіндік беретін заңнамаға түзетулер енгізілді.

"Заңға енгізілген түзетулер бұрын "сатып алу құқығынсыз"берілген жалға берілетін тұрғын үйді жекешелендіру құқығын берді. Өткен жылы бұл құқықты 15 мыңнан астам азамат пайдаланды", - деді Ерсайын Нағаспаев.

Сондай-ақ табысы төмен азаматтар үшін жалдау ақысының бір бөлігін субсидиялау бағдарламасы қолданылады. 2025 жылы мұндай қолдауды 11 мыңнан астам адам пайдаланды, ал республикалық бюджеттен бұл мақсаттарға 7,6 млрд теңге бағытталды.

"Ағымдағы жылға жалдау ақысын субсидиялау сол көлемде жоспарланған", - деді министр.