Қазақстанда мешіттерді кім салады және қаржыландырады

Мәдениет және ақпарат министрлігінде атап өткендей, ҚР Конституциясының 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасы өзін дін мен діни бірлестіктерден бөлінген демократиялық, зайырлы, құқықтық, әлеуметтік мемлекет ретінде бекітеді.

Осы нормаларға сүйене отырып, мемлекет діни бірлестіктердің, оның ішінде Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының (ҚМДБ) қызметіне, егер ол ел заңдарына қайшы келмесе, араласпайды.

2025 жылдың І тоқсанының қорытындысы бойынша Қазақстанда республикалық ислам діни бірлестігі — ҚМДБ аясында 1 мешіт бар, ал оның филиалдарында 2849 мешіт жұмыс істейді.

Бүгінде елімізде тағы қанша мешіт салынып жатыр деген сұраққа ведомствода жауап берілмеді. Мұндай деректерді министрлік жинауға жатпайды.

Жаңа мешіт салуды кім шешеді

Жаңа мешіттер салу туралы шешімді жергілікті атқарушы органдар-әкімдіктер қабылдайды. Олар жаңа ғибадат ғимаратының қай жерде және қашан пайда болатынын анықтайды, сонымен қатар мешіттегі ғимараттардың мақсатын өзгертуге рұқсат береді.

"Ыыскелді қажы" мешітінің бас имамы Нұрлан қажы Байжігітұлы мешіт салу рәсімі өте күрделі және заңнамалық нормаларды қатаң сақтауды талап ететінін атап өтті.

"Белгілі бір құқықтық талаптар бар. Бастамашыл топ немесе меценат ҚМДБ-ға Бас мүфти атына өтініш береді. Мүфти өз келісімін береді. Осыдан кейін сол адам жер учаскесін бөлу үшін құжаттарды жергілікті билікке жібереді. Кейде мешіт салу мектепке қарағанда қиынырақ", - деп түсіндіреді имам.

Олар қалай қаржыландырылады

Мешіттердің жұмысына мемлекеттік қаражат бөлінбейді. Олардың қызметі ерікті қайырымдылықтар, демеушілік көмек және өзге де қайырымдылық қолдау есебінен жүзеге асырылады. Мешіттер жеке қаржыландырылатын коммерциялық емес діни бірлестіктердің бөлігі болып табылады.

Нұрлан қажы Байжігітұлының айтуынша, бүгінде еліміздегі мешіттердің көпшілігі қаражат тапшылығын сезінуде.

"Кейде имам мүмкін болса, меценаттардан немесе қауымнан қолдау сұрауы керек. Бүгінде Имам-рухани тәлімгер, импорттаушы, электрик және тазалаушы. Әсіресе ауылдық мешіттерде бұл әрқашан", - дейді ол.

Сонымен қатар, жарғыға сәйкес, әрбір мешіт түсімдердің 30% -. ҚМДБ-ға аударады.

Олардың қаржысын кім бақылай алады

Кірістерді заңдастыруға және терроризмді қаржыландыруға жол бермеу мақсатында Діни бірлестіктердің қаржылық операцияларын бақылауды ҚР Қаржы мониторингі агенттігі жүзеге асырады.

Заңға сәйкес, қайырымдылық алатын діни бірлестіктер оларды заңсыз мақсатта пайдаланудың алдын алу шараларын қабылдауға, сондай-ақ ҚМҚ сұранысы бойынша есеп беруге міндетті.
Сонымен қатар, ҚМДБ-ның өзінде ішкі бақылау комиссиясы бар.

"Комиссияға діни қызметшілер ғана емес, зайырлы адамдар — бұрынғы депутаттар, академиктер, ақсақалдар да кіреді. Әр мешіттің өз кеңесі мен тексеру комиссиясы бар. Олар бәрін тексеріп, бақылап отырады", - деді Нұрлан қажы Байжігітұлы.