Қазақстандағы теміржол дағдарысы: неліктен билеттер бірнеше минут ішінде сатылады, ал пойыздар кешігіп келеді?

Пойыздар Қазақстанда ең көп сұранысқа ие көлік болып қала береді. 2024 жылы оны 13,5 миллионнан астам қазақстандық пайдаланды. Ең танымал бағыттар: Астана-Алматы, Астана-Шымкент, Астана - Семей және Алматы - Семей. Тек өткен жазда пойыз билеттерін 4 миллионнан астам жолаушы сатып алды. 12 миллионнан астам адам осы жылдың алты айында ғана сатылды.

Сонымен қатар, елдің мыңдаған тұрғындары демалыс жоспарларын қайта құруға мәжбүр болды, өйткені бірнеше апта бұрын одан шығу мүмкін болмады. ҚТЖ күту тізіміне тіркелгендерге 200 мыңға жуық билет ұсынды. Көбісі екі еселенген бағаны төлеу арқылы дилерлік қызметтерді пайдаланды. Мәжілісмен Марат Башимов ұлттық тасымалдаушы ең алдымен жазғы билет тапшылығы мәселесін шешіп, артық сатып алу схемасын жоюы керек екеніне сенімді.

"Өте маңызды аспект - бұл сатып алушылардың буыны, бұл таза түрдегі сыбайлас жемқорлық. Тіпті жарнамалар барлық жерде, олардың қызметтерімен ілулі. ҚТЖ-бас жауапкер, неге олар жылдан жылға бұған назар аудармайды? Олардың атына қоғамдық шағымдар төгіліп, қоғам бұл мәселені көтереді", - деп ашуланды парламентші.

Дәл осы мәселе – ауыр жағдайлардың бірі, деп атап өтті депутат. Олар бұл туралы елдің барлық аймақтарында бірінші жыл емес жазады және айтады. Алайда, тіпті тасымалдаушы бастаған вагондар паркін жаңарту және кеңейту жағдайды құтқармайды.

"Маусымнан маусымға, жаздан жазға дейін билеттер үнемі жетіспейді. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдері мен жағдайлары жасалуда, халық одан зардап шегеді. Шешімге келгенде, бұл басты мәселе. Жақында сабақтар басталып, балалар келіп, мектепке дайындалуы керек, яғни осы кезеңде билет тапшылығы мәселесін шешуге бар күш - жігерін жұмсау керек", - деп атап өтті Марат Башимов.

ҚТЖ проблеманың ауқымын таниды, оны маусымдық сұраныстың артуымен түсіндіреді. Компания тіпті билеттерге электронды кезек бастады.

"Билет тапшылығы әсіресе жазғы демалыс және демалыс кезеңінде байқалады, осы уақытта сұраныстың артуы вагон тапшылығына әкеледі. Жылдың қалған уақытында жолаушыларға арналған билеттер барлық бағыттар бойынша қол жетімді. Сайтта билеттердің болмауына халықтың қажеттілігін қанағаттандыру үшін bilet.railways.kz "Жолаушылар тасымалы" АҚ билет кассаларында "күту парағы" қызметі енгізілді, ол Тапсырыс берушіге брондалған орындар фактісі туралы СМС жіберуді растай отырып, электрондық кезектілік тәртібімен Билеттерді сатып алуға мүмкіндік береді. "Күту парағы" қызметі арқылы 2025 жылдың бірінші жартыжылдығында 182 мың билет ұсынылды, оның 72 мыңы сатып алынды", - деп түсіндіреді "Жолаушылар тасымалы"АҚ.

Тасымалдаушы 11 арнайы жазғы маршруттың іске қосылуы туралы есеп берді. Оның алғашқы 3-і "Астана - достық" және "Алматы-Достық"бағыттары бойынша жүретін Тальго. 5 стандартты маршрут қарастырылған, сонымен қатар 3 тоқтаусыз. Олар "Семей-Достық", "Астана - Алматы", "Астана - Шымкент", "Өскемен - достық" және "Қызылорда - Достық"бағыттары бойынша тасымалдарды қамтамасыз ететін болады.

Ал жоғары сұранысқа ие маршруттар бойынша стандартты пойыздардың құрамына қосымша вагондар кіреді.

Егер жазда ҚТЖ билеттердің миллиондаған сатылымымен мақтана алса, онда қыста компания шығынға ұшырайды, өйткені Вагон паркінің үштен бірі бос тұр. Бұл туралы жақында Үкіметте өткен брифингте ҚТЖ басшысы Талғат Алдыбергенов мәлімдеді. Оның айтуынша, вагон тапшылығы мәселесі 5 жылдан кейін шешіледі. Осы уақытқа дейін Вагон паркі толығымен жаңартылады.

"Бүгінде Компанияның жылжымалы құрам паркі 2 212 бірлікті құрайды, оның ішінде: 732 Talgo типті вагон, 1 321 стандартты вагон және 114 мотор-вагонды жылжымалы құрам. Соңғы екі жылда "Жолаушылар тасымалы" АҚ отандық өндірістің 318 вагонын сатып алды, оның 241-і пайдалануға берілді, оның ішінде ұлттық тасымалдаушы "Алматы - 2-Саратов"№7/8 бағытына жіберген 30 вагон. Жаңа вагондар "Ақтөбе-Атырау", "Павлодар-Түркістан", "Қызылорда-Семей", "Алматы-Павлодар"бағыттары бойынша да жүреді. Сонымен қатар, 2030 жылға дейін Stadler bussnang AG компаниясы шығарған 557 вагонды кезең-кезеңімен пайдалануға беру жоспарлануда. 51 вагоннан тұратын бірінші партия биылғы жылы келеді", - деп уәде берді компания.

Қазақстандағы жолдардың жартысынан көбі тозған. Ұлттық тасымалдаушының ақпараты бойынша, орта есеппен 57% - ға. Аса қауіпті учаскелерде машинистер құрамның жылдамдығын сағатына 15 шақырымға дейін түсіруге мәжбүр. Сонымен қатар, бір шақырым жоғары жылдамдықты магистральдың құрылысы 12 миллион доллардан асады.

Айта кету керек, ұлттық компанияның жұмысы әлі де мемлекеттік инфузияға байланысты. Сарапшылардың пікірінше, оның барлық активтері мөлшері 4 триллион теңгеге жақындаған қарыздар сомасын өтемейді. Қаржы талдаушысы Расул Рысмамбетов ҚТЖ-дағы проблемалар баяғыда-ақ өрбіді, енді компанияны толық қайта құрылымдаудың уақыты келді деп есептейді.

"Бұл проблемалар басталды, егер есіңізде болса, 2014 жылы франкта үлкен несие болды, содан кейін девальвация болды және компания Қол бұлғап тұрған жоқ, бірақ бұл мәселелермен айналысу өте қиын болды. Бірақ қарыздармен компания әлі де есептей алады. Сондықтан ол жүк тарифтерін көтеру үшін күреседі. Бірақ, жалпы алғанда, теміржол саласы толық қайта құрылымдауды қажет етеді. Біз ҚТЖ туралы ғана емес, компанияның мердігерлермен, көтерме тасымалдаушылармен қарым - қатынасы туралы да айтып отырмыз", - дейді сарапшы.

Оның пікірінше, жеке тасымалдаушыларды субсидиялау тетіктерін қайта қарау қажет. Олардың жұмысы нарықтық ережелермен реттелуі керек.

"Компанияның жаңа басшылығы ұсынылатын жеңілдіктерді, тарифтерді, күрделі шығындарды қабылдауы керек. Менің білуімше, жеке тасымалдаушылар жүк тасымалы саласында жұмыс істейді, сондықтан олар артықшылықтарға ие болады. Мүмкін оларды артықшылықтардан айыру керек шығар. Біріншіден, менің ойымша, компанияны түзету керек, бұл бір жылға созылуы мүмкін. Қайта құрылымдау және Компанияның корпоративтік құрылымы, басқару, шешім қабылдау қажет. Саланы цифрландыру қажет. Содан кейін ғана біз жеке тасымалдаушылар жүйесіне қандай жағдайда енгізе аламыз деген сұраққа ораламыз. Ең бастысы-жеке меншік иелерін емес, халықтың әлеуметтік осал топтарын және әлеуметтік маңызы бар тауарларды тасымалдауды субсидиялау. Қалғаны нарықтық ережелер бойынша болуы керек", - деп түйіндеді талдаушы.

Осы жазда желіде "ҚТЖ-Жүк тасымалы" өндірістік жиналысының видеосы тарады, онда кәсіпорын директорының орынбасары Асан Үмбетов қарамағындағыларға балағат сөздер айтып, есеп берді. Оның наразылығының себебі рельстен шығып кеткен 8 вагонды жолдармен сүйреп апарған машинист пен оның көмекшісінің қателігі болды. Оқиға Қарағанды облысында болған. Бұл жыл басынан бері отандық теміржолдарда болған мың жағдайдың бірі ғана.

Айтпақшы, жолдағы төтенше жағдай сирек емес. Жыл басынан бері мұндай оқиғаларда 40 - тан астам адам зардап шекті, жартысы қайтыс болды. Жақында "Ақтөбе-Маңғыстау" пойызындағы оқиға қайғылы оқиғамен аяқталды. Купедегі жоғарғы сөре балаға құлады, анасы оны ұстап алды. Белгілі болғандай, вагон жеке тасымалдаушыға тиесілі, компания оқиғаның себептерін түсінуге және кінәлілерді жазалауға уәде берді.

Бір апта бұрын №107 пойыздың бірнеше жолаушысы кенеттен тоқтап қалудан жарақат алды. Ұлытау облысындағы Қызылжар-Түйемойнақ учаскесінде машинист шұғыл тежеуді қолдануға мәжбүр болды: жолдарда жүк вагоны тұрды. Оқиғаны қазір арнайы комиссия зерттеп жатыр.

Сонымен қатар, "Жолаушылар тасымалы" АҚ жолаушылардың жайлылығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін кешенді бағдарламаны іске асыратынын жариялады. Енгізілген жаңалықтардың ішінде жастық қаптарын ыңғайлы клапанмен, жастықтардың өзін жаңа толтырғышпен, ал матрацтарды сырғанауға қарсы жабынмен қамтамасыз ету бар. Компанияда айтылғандай, қызмет көрсету кластары бойынша сараланған сервис тұжырымдамасы аясында борттық тамақтану, душ кабиналары, балалар манежі және тіпті жолда киім үтіктеу қызметтері қарастырылған. Сервисті жақсартуға тарифтерді көтеруден қаражат жіберіледі. Жыл сайынғы индекстеуді Елдің көлік министрлігі бекітті.

"2025 жылдың 6 айындағы орташа тариф орташа есеппен 9 719, купе вагондарына – 12 483, плацкарт вагондарына – 6 888 құрайды. "Темір жол көлігі туралы" Заңға және әлеуметтік маңызы бар қатынастар бойынша жолаушыларды тасымалдауды жүзеге асыруға байланысты тасымалдаушының шығыстарын ұзақ мерзімді субсидиялауға арналған шарттардың талаптарына сәйкес тасымалдаушы темір жол және су көлігі комитетімен бағалардың шекті деңгейін көтеруді келіседі. Осыған байланысты, уәкілетті орган тарифтерді жыл сайын 7% - ға көтеруге келісті", - деп хабарлады"Жолаушылар тасымалы" АҚ.

Жетекшілік ететін ведомствоның өзінде отандық теміржолдың транзиттік әлеуеті жоғары бағаланады. Бір ай бұрын көлік министрлігінің басшысы Нұрлан Сауранбаев теміржол саласына салынған миллиардтаған инвестиция тек өтеліп қана қоймай, дивидендтер де әкелетінін айтты. Оның айтуынша, ҚТЖ өз тарихында алғаш рет пайда әкеле бастайды. 100 миллион тонна жүк ағынымен ол 4 триллион теңгені құрайды. Ал әзірге ведомствода алдағы кірістер есептеледі, қазақстандықтар вагондар мен нақты маршруттардағы қарапайым ыңғайлылықтар туралы кешігусіз, ең бастысы, оқиғасыз армандайды.

Әлбетте, түбегейлі өзгеріссіз ҚТЖ жолаушылардың сенімін, ал еліміз стратегиялық көлік артериясын жоғалтуы мүмкін. Маусымдық билет тапшылығы, апаттар мен қарыздар мынаны көрсетеді: косметикалық шаралар мәселені шеше алмайды. Республиканың теміржол жүйесі жүйелі түрде қайта құрылымдауды қажет етеді - саябақты жаңартудан бастап тасымалдаушылар үшін ойын ережелерін өзгертуге дейін. Әйтпесе, модернизация туралы уәделер қағаз жүзінде қалады.