Демократия, бостандық және әділдік: Қазақстан Конституциясының 10 негізгі бабы

Конституция-тәуелсіздік пен адам құқықтарының негізі

1-бап. Негізгі принциптер

Конституция Қазақстанды демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде айқындайды, мұнда адам, оның өмірі мен құқықтары ең жоғары құндылық болып табылады.

Негізгі қағидаттар - Қоғамдық келісім, саяси тұрақтылық, халықтың игілігі үшін экономикалық даму, қазақстандық патриотизм және негізгі мәселелерді демократиялық жолмен — референдум немесе Парламент арқылы шешу.

Фото: инфографика BAQ.KZ

2-бап. Аумақ және мемлекеттік құрылым

Конституция Қазақстанды президенттік басқару нысаны бар біртұтас мемлекет ретінде бекітеді. Елдің егемендігі біртұтас, қол сұғылмайтын және бөлінбейтін бүкіл аумаққа таралады.

Астананың әкімшілік-аумақтық құрылымы мен мәртебесі заңмен айқындалады. Қазақстанның астанасы Астана қаласы болып табылады, онда қаржы саласында ерекше құқықтық режим қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ, Конституция нақтылайды: "Қазақстан Республикасы" және "Қазақстан" атаулары бірдей.

3-бап. Халық-билік көзі

Қазақстандағы мемлекеттік биліктің жалғыз көзі-халық. Ол оны референдумдар, сайлау арқылы жүзеге асырады және мемлекеттік органдарға өкілеттік береді.

Ешкім билікті иемдене алмайды-бұл заңмен қудаланады. Халық пен мемлекет атынан Президент пен Парламент өз өкілеттіктері шегінде сөз сөйлейді.

Мемлекеттік билік біртұтас және бақылау мен тепе-теңдік жүйесі бар заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөліну принципіне негізделген.

Азаматтардың құқықтары мен бостандықтары

Фото: инфографика BAQ.KZ

5-бап. Экстремизмге тыйым салу

Қазақстанда идеологиялық және саяси алуан түрлілік танылады, бірақ мемлекеттік органдарда партиялар құруға тыйым салынады. Қоғамдық бірлестіктер заң алдында тең және мемлекеттік органдарды алмастыра алмайды.

Құрылысты күштеп өзгертуге, қауіпсіздікті бұзуға немесе алауыздықты қоздыруға бағытталған ұйымдардың қызметіне тыйым салынады. Сондай-ақ шетелдік партияларға, кәсіподақтарға, діни негіздегі партияларға және оларды шетелден қаржыландыруға жол берілмейді. Шетелдік діни бірлестіктердің қызметі мемлекеттік органдардың келісімімен ғана мүмкін болады.

6-бап. Меншік

Қазақстанда мемлекеттік және жеке меншік танылады және бірдей қорғалады. Бұл ретте мүлікті пайдалану қоғамдық игілікке қызмет етуге тиіс, ал оның шектері мен кепілдіктері заңмен айқындалады.

Жер, жер қойнауы, су, жануарлар мен өсімдіктер әлемі, сондай-ақ табиғи ресурстар Қазақстан халқына тиесілі. Оның атынан меншік құқығын мемлекет жүзеге асырады.

12-бап. Адамның негізгі құқықтары

Қазақстанда құқықтар мен бостандықтар танылады және оларға кепілдік беріледі, олар туғаннан бастап әрқайсысына тиесілі және абсолютті және бөлінбейтін болып табылады.

Азаматтардың азаматтығы бойынша құқықтары мен міндеттері бар, ал шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар, егер заңда өзгеше көзделмесе, оларды тең пайдаланады. Құқықтарды жүзеге асыру басқалардың бостандықтары мен конституция негіздерін бұзбауы керек.

14-бап. Заң алдындағы теңдік

Қазақстанның барлық азаматтары заң мен сот алдында тең.
Кез — келген кемсітушілікке жол берілмейді-шығу тегі, жынысы, нәсілі, ұлты, тілі, діні, сенімі, тұрғылықты жері немесе басқа белгілері бойынша.

Демократия, бостандық және әділеттілік

20-бап. Сөз бостандығы

Қазақстанда сөз және шығармашылық еркіндігіне кепілдік беріледі, цензураға тыйым салынады. Әркім ақпаратты кез-келген заңды жолмен алуға және таратуға құқылы. Бұл ретте Конституция зорлық-зомбылықты, экстремизмді, соғысты, алауыздықты және қатыгездікке табынуды насихаттауға қатаң тыйым салады.

24-бап. Еңбек құқықтары

Әрбір азамат еңбек бостандығына және мамандық таңдауға құқылы. Мәжбүрлі еңбекке тек сот шешімімен немесе төтенше жағдай мен соғыс жағдайында ғана жол беріледі.

Мемлекет қауіпсіз жұмыс жағдайларына, кемсітусіз лайықты жалақыға және жұмыссыздықтан қорғауға кепілдік береді. Еңбек даулары мен ереуілге құқық танылады. Сондай-ақ заңға сәйкес демалыс, ақылы демалыс және шектеулі Жұмыс уақыты құқығы бекітілген.

77-бап. Соттың тәуелсіздігі

Қазақстандағы судьялар тәуелсіз және тек Конституция мен заңға бағынады. Олардың қызметіне араласуға жол берілмейді.

Сот төрелігі кінәсіздік презумпциясы, қайта жазалауға тыйым салу және міндетті түрде тыңдау құқығы қағидаттарына негізделген. Заңсыз жолмен алынған дәлелдердің күші жоқ және барлық күмәндер айыпталушының пайдасына түсіндіріледі.

Конституция-бұл жай ғана мақалалар жиынтығы емес, мемлекеттіліктің негізі және азаматтарды қорғаудың кепілі. Оның нормалары әрбір қазақстандықты еске түсіреді: адам құқықтары, бостандық, теңдік және әділдік тәуелсіз Қазақстанның өзгермейтін негіздері болып қала береді.