2084 жылға қарай әлем халықтың азаюына тап болады: Қазақстан не күтіп тұр?

Өлім-қоғам мен зерттеушілер үшін ең сезімтал тақырыптардың бірі. Worldometers мәліметтері бойынша, 2025 жылдың 18 тамызында ғана әлемде 70 мыңнан астам адам қайтыс болды, ал жыл басынан бері — 39,2 миллионнан астам адам.

БҰҰ мәліметтері бойынша, 2023 жылы әлемде 61,7 миллион адам қайтыс болды, ал 132,1 миллион адам дүниеге келді. Алайда, туу коэффициенті бірнеше жыл қатарынан төмендеп келеді: 1950 жылы ол мың тұрғынға шаққанда 36,8 құрады, ал 2023 жылы 16,3-ке дейін төмендеді. Сол кезеңде өлім-жітім 19,4-тен 7,6-ға дейін қысқарды.

БҰҰ болжамы бойынша 2084 жылдан бастап әлемде өлім-жітім алғаш рет туу көрсеткішінен асып түседі. Сонда өлім — жітім коэффициенті 11,53, ал туу коэффициенті мың тұрғынға шаққанда 11,49 құрайды. 2100 жылға қарай жағдай одан да драмалық болады: жер бетінде 110 миллион бала туады, бірақ 122,9 миллион адам қайтыс болады. Айырмашылық шамамен 13 миллион болады.

Қазақстан: Болжамдар және шындық

Қазақстан үшін БҰҰ да ұзақ мерзімді болжамдар жасауда. Мысалы, 2024 жылы елімізде 402 мың адам туып, 137,9 мың адам қайтыс болады деп күтілген.. Алайда, ұлттық статистика бюросының деректері өзге көріністі көрсетті: 365,9 мың жаңа туған нәресте және 132,9 мың қайтыс болған. Табиғи өсім 233 мың адамды құрады, бұл күткеннен төмен.

Соған қарамастан, 2100 жылға қарай Қазақстанда туу көрсеткіші мыңға 11,4-ке дейін төмендейді, ал өлім-жітім мыңға 9,2-ге дейін өседі деп болжануда. Туғандар мен қайтыс болғандар арасындағы айырмашылық 75 мың адамға дейін қысқарады.

Өлім себептері: әлем және Қазақстан

ДДҰ мәліметтері бойынша, 2021 жылы әлемдегі өлімнің негізгі себептері:

- жүректің ишемиялық ауруы,

- COVID-19,

- инсульт,

- өкпенің созылмалы аурулары,

- өкпе және трахея қатерлі ісігі,

- Альцгеймер ауруы,

- қант диабеті және бүйрек жеткіліксіздігі.

Қазақстанда 2021 жылы ең көп өлім-жітім: COVID-19, жүрек-қан тамырлары аурулары, инсульт, бауыр циррозы, қант диабеті және жарақаттар болды.

Ұлттық статистика бюросының 2025 жылғы қаңтар–маусымдағы жаңа деректері елде 64,6 мың адам қайтыс болғанын көрсетеді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 2,3% - ға аз. Өлімнің негізгі себебі-қан айналымы жүйесінің аурулары (барлық жағдайлардың 23,8%), содан кейін жүйке жүйесінің аурулары (17,3%) және онкология (10,7%).