Балаларға арналған ұлттық ойындар қандай

Педагогика ғылымдарының кандидаты: ұлттық ойындар-халықтың рухани мұрасы

Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университетінің профессоры, Ақтөбе облысы әкімі жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі комиссияның мүшесі Гүлшат Бақтиярова ұлттық ойындар туралы әңгімені қазақ балалар фольклорынан бастау керек деп санайды.

"Балалар фольклоры-ғасырлар бойы халықтың өзін-өзі тану елегінен өткен құнды мұра. Мұны осылай бағалауға болады. Фольклорлық ұғымдардың ішіндегі ең үлкені - ұлттық ойындар. Ұлттық ойын дегеніміз не? Бұл халықтың рухани мұрасы, тәрбиелік қайнар көзі, баланың жеке басын қалыптастырудың баға жетпес құралы", – деді Гүлшат Рахметжанқызы.

Отандық ғалымдар ұлттық ойындарды топтастырудың бірнеше нұсқасын ұсынады. Мысалы, Б.Тотенаевтың "Қазақ ұлттық ойындары"атты еңбегі бар. Онда ұлттық ойындардың мәні мен маңызы ашылады. Педагогика ғылымдарының кандидаты Г. Бақтиярова "Халық тағылымы - тәрбие қайнары" атты еңбегінде ұлттық ойындарды үш топқа бөледі: балалар ойындары; Жастар ойындары және спорттық ойындар. Оның айтуынша, кейбір ғалымдар сөздік ойындар тобын да ажыратады. Өйткені бұл физикалық даму ойындарынан айырмашылығы, балалардағы сөйлеу мен ойлауды дамыту құралы.

"Жастар ақсуйек, алтыбақан, көршілер сияқты ойындар ойнайды. Бұл ойындар балаларға арналған емес. Ақсуйек кең таралған ойын-ол кешке ойналады, ол жігіттер мен қыздар арасындағы қарым-қатынасты әдемі көрсетеді. Балалар ойындарына Ақсерек-көксерек, Санамақ, қаламақ, сокыртеке, тоғызқұмалақ, ханталапай, асық ату кіреді. Егер сіз мұқият қарасаңыз, ұлттық ойындар күнделікті өмірмен, күнкөріс көзімен – үй жануарларымен, табиғатпен тығыз байланысты, олар керемет халық шығармашылығы. Асық ату, ақсуйек ойындары жануарлардың әртүрлі сүйектерін ажыратуға үйретеді. Бұл балалардағы жеке сананы қалыптастыру құралы, әлеуметтену құралы. Бұл ойындардың барлығы балалардың тапқырлығын, сондай – ақ ұжымдық ойындар кезіндегі дербестігін, белсенділігін, жинақылығын, ептілігін дамытады", - деп есептейді г.Бақтиярова.

Уақыт өзгергенімен, ұлттық ойындар өз маңызын жоғалтпайды, деді ол. Керісінше, олар қайта туылып, жаңаруда. Тоғызқұмалақтан Әлем чемпионаттары өтуде. Бұл спорт балаларда ойлауды дамытады, оларда салқынқандылықты тәрбиелейді және әлемді тануға ықпал етеді. Садақ ату дәлдікті дамытады.

"Ойынды тек спорттық іс-шара ретінде емес, дидактикалық мақсатта тиімді пайдалану. Дидактика-оқыту. Оның ішінде ұлттық ойындарға негізделген дидактикалық ойындар дидактикалық мақсатта қолданылады. Мұғалімдер, әдіскерлер бұл тәсілді жетілдіруі керек. Егер біз сөйлеуді дамыту туралы айтатын болсақ... Жұмбақтар мен тіл бұралаңдары балаларды күрделі сөздерді айтуға, тереңірек ойлауға үйретеді. Бала кезімізде біз командаларға бөлінген кезде сөйлестік:

Алма кетті домалап,

Көше бойын жағалап.

Ким алманы қуады,

Сол ойыннан шығады.

Бұл балалар арасында дау-дамайсыз бөлісуге мүмкіндік береді, осылайша каламак ойнаған кезде кім кіретінін, кім шығатынын, кім басқаратынын анықтайды.

Тағы бір мысал:

Бірім, екім, тыныл бекін.

Мен санайын, сен бол дайын.

Сара шымшық,

Тез ұшып шық.

Сонда ешкім ренжімейді, дау-дамайсыз бөліседі. Инновациялар мен технологияларды дамыту кезеңінде бұл одан да маңызды болып отыр", - деді Г.Бақтиярова.

Асық ату, бес асық және садақ ату

Қазір ауылдық, аудандық, қалалық мектептерде асық ату, бес асық, тоғызқұмалақ ойындары және садақ ату бойынша үйірмелер бар. Уақыт өте келе Қазақ ұлттық ойындарының ережелері де өзгерді. Ақтөбе облысында 2018 жылдан бастап "Ұлттық Мектеп лигасы"жобасы жүзеге асырылуда. Содан бері балалар Тоғызқұмалақ, бес Асық, асық атудан жарыстарға қатысады. Жарыс 4 кезеңде өткізіледі: мектеп; аудандық; облыстық және республикалық. Лига балаларды дамытуға, мектеп мұғалімдерін ынталандыруға бағытталған. Себебі бұл балаларға мұғалімдер сабақ береді.

"Асық ату ойынында өз ережелері бар. Кілем 2-ден 2 метрге дейін жайылады. Кілемшенің ортасында шеңбер бар. Шеңбер арқылы 3 метр сызық жүргізіледі, оған 13 асық орналастырылады. 3 бала қатысады, әрқайсысына 15 минут беріледі. Осы уақыт ішінде шеңберден 8 асықты кім ұрса, сол жеңімпаз. Егер 15 минут ішінде екеуінде асықтар саны тең болса, қосымша 5 минут береді. Егер осы 5 минут ішінде бірде-бір асық нокаутқа түспесе, осы екі баланы сақ алып, Орталыққа лақтырса, сақ алшын жағдайына келген адам жеңеді. Асық ату ойыны қырағылықты, дәлдікті, ұтқырлықты дамытады",-деді Ақтөбе облысы білім басқармасының" Ақтөбе-Дарын " өңірлік қосымша білім беру ғылыми-практикалық орталығының басшысы Қуатбай Дарибаев.

Бес асық ойынында әр командада үш қыз ойнайды. Бір ойыншыға 15 минуттан екі тайм беріледі. Осы уақыт ішінде ойыншы 13 тапсырманы орындауы керек.

Бірлік

Екі

Үштік

Төрт

Жалан

Алакан

Тортбурыш

Артан тасау

Ундемес

Сарт-сурт

Ботқа

Наби

УПА жиынау

Ойын ережелеріне сәйкес әр ойыншыға ұпай беріледі. Кім көп ұпай жинаса, сол жеңеді.

"Садақ ату бастауыш сынып оқушылары арасында кеңінен насихатталады. Ал жоғары сынып оқушылары Азияда жүлделі орындарға ие бола бастады. Ережелерге келетін болсақ, кішкентай балалар үшін шеңбер орнатылады. Онда 1-ден 10-ға дейінгі сандар жазылған, 10-ға жеткен адам 10 ұпай алады. Кішкентай балалар үшін шеңбер 7 метр қашықтықта орнатылады. Үлкен балалар 50 метрден атып тастайды. Барлығы 9 жебе беріледі. Олар қандай фигураға түседі, сонша ұпай алады, ұпайлар қосылады. Ең көп ұпай жинаған адам жеңеді", – деді Қуатбай Дарибаев.

Ақсерек-көксерек, қуаласпақ, сокыртеке

Балалар арасында Ақсерек-көксерек ойыны кең таралған. Ол тек көрші балалармен ғана емес, мектептерде де ойналады. Ойын ережелеріне сәйкес қатысушылар екі командаға бөлінеді, 10-20 қадамға бөлінеді. Содан кейін олар қол ұстасады. Қарама-қарсы жақ: "Ақсерек-көксерек, біздің қайсымыз сізге керек?». Содан кейін екінші топ: "Ақсерек-көксерек, бізге серік керек", - деп жауап береді. Серік оларға жүгіріп барып, таңдалған ойыншының қатарынан қол ұстасып тұрған балалар арасында жүгіруге тырысады. Егер қатардағы балалар қолдарын бірге ұстай алса, онда ойыншы командаға қосылады.

Сокыртеке ойынында балалардың бірі көзін байлап, басқа қатысушыларды іздейді. Қалғандары оларды ұстап алмау үшін қашып кетеді. Ұсталған адам жетекші болады.

Куаласпак ойыны балалардың физикалық дамуына да ықпал етеді. Бұл ойында ашулы адамдар жеңеді.