Қазақ тілінің ұлттық сөздік қорын қалыптастыру қағидалары бекітілді

Ұлттық сөздік қорын қалыптастырудың мақсаты-қазақ тілін мәдени құндылық ретінде сақтау, қорғау және дамыту, сондай-ақ мемлекеттік тілдің мәртебесін нығайту, қазақ тілін қолданудың барлық салаларын қамтитын ресурстарды жинақтау, тілдің қолданыстағы лексикалық құрамын ретке келтіру, цифрландыру, генерациялау, оны жасанды интеллект пен заманауи технологияларға бейімдеу, өңдеу процестерін автоматтандыру.

Ұлттық сөздік қорын қалыптастыру пайдаланушыларға функционалдық және ақпараттық сервистерге қол жеткізу жүйесін ұсынуды көздейді.

Ұлттық сөздік қоры академиялық және аударма сөздіктері, қазақ тілінің ұлттық корпусы, терминологиялық база және әртүрлі форматтағы деректердің жиынтығы болып табылатын датасет негізінде қалыптастырылады.

Ұлттық сөздік қорын қалыптастырудың негізгі міндеттері:

- пайдаланушыларға сөздер туралы кешенді ақпарат алуға мүмкіндік беретін сөздіктер жиынтығын қалыптастыру;
- қазақ әдеби тілінің нормасы туралы ақпаратты орналастыруды, жаңартуды және таратуды қамтамасыз ету;
- пайдаланушыларға әртүрлі типтегі верификацияланған сөздіктердің электрондық нұсқаларын пайдалануға мүмкіндік беру;
- пайдаланушыларға қазақ әдеби тілі нормасының даму динамикасы туралы ақпарат беру.

Ұлттық сөздік қорын қалыптастыру:

- Ұлттық сөздік қорын құру және дамыту мәселелері бойынша кезең-кезеңмен іс-шаралар жоспарын әзірлеу;
- ұлттық сөздік қорына қойылатын функционалдық және техникалық талаптарды, техникалық қызметтер көрсету кестесін және деректерді жинауға, өңдеуге және жүйелеуге арналған ақпараттық жүйенің техникалық ерекшеліктерін бекіту;
- интерактивті пайдаланушы интерфейсін, іздеу жүйесін және деректерді экспорттау мүмкіндігін қамтамасыз ету;
- ұлттық сөздік қорын құру және жетілдіру саласындағы субъектілердің іс-қимылдарын үйлестіру;
- ұлттық сөздік қорымен ықпалдасуға қабілетті ақпараттық ресурстардың тізімін қалыптастыру;
- ашық деректер платформаларын пайдалану және ақпараттық технологиялар мен ақпараттық қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік стандарттарға сәйкестігін қамтамасыз ету.

Ұлттық сөздік қорын қалыптастыру кезінде тілдерді дамыту саласындағы уәкілетті орган айқындаған заңды тұлға мынадай қағидаттарды басшылыққа алатыны көрсетіледі:

- ғылыми негізділік, қоғамдық-гуманитарлық және жаратылыстану-математика ғылымдары саласындағы барлық лексикалық бірліктердің ғылыми зерттеулері мен нақты деректеріне сүйену қажеттілігі;
- жүйелілік, бірегей жүйе ретінде толық және одан әрі жетілдіру қажеттілігі;
- әдеби тіл нормасының сақталуын қамтамасыз ету;
- дәстүр мен жаңашылдықтың үйлесімі, қазақ тілінің лексика нормасына және қазіргі заман талаптарына сәйкес жаңа сөздер мен терминдерді үйлесімді бейімдеу және енгізу қажеттілігі;
- тіл ресурстарын пайдаланушылар үшін барлық деректердің қолжетімділігі мен инклюзивтілігі.

Ұлттық сөздік қорын қалыптастыру осы қорды құруға және жетілдіруге қатысты ұсыныстарды жария талқылауды ескере отырып жүзеге асырылады.

Қоғамдық талқылау барлық мүдделі тараптардың ұсыныстары мен түсініктемелерін енгізу мүмкіндігімен ашық онлайн платформалар немесе қоғамдық іс-шаралар арқылы жүзеге асырылады. Ұлттық сөздік қорын қалыптастыруға және жетілдіруге қоғамдық-гуманитарлық және жаратылыстану-математика ғылымдары саласындағы тәуелсіз сарапшылар тартылады.

Ұлттық сөздік қорын жүргізу мыналарды қамтиды:

- сөздердің мағынасын, этимологиясын және жалпы қолдану модельдерін қамтитын сөздіктер базасын әзірлеу;
- тілдік корпустардың орталықтандырылған жүйесін құру;
- қазақ тілінің терминологиялық базасын жетілдіру;
- қазақ тілін қолданудың барлық салаларын қамтитын датасеттерді жинау үшін техникалық талаптарды әзірлеу;
- ғылыми зерттеулер үшін қолжетімді платформа ұсыну;
- жасанды интеллект модельдерін, қазақ тіліндегі заманауи технологияларды интеграциялау;
- интерактивті іздеу жүйесін әзірлеу;
- ақпараттық жүйеге енгізілетін мәліметтер базасын жинауды, өңдеуді, сақтауды жүзеге асыру;
- Интернеттің ашық кеңістігінде жалпыға қолжетімді ақпараттың болуы;
- ақпараттық жүйе субъектілері арасында деректермен ақпараттық алмасу;
- мәтіндік материалдарды цифрлық форматта ұсыну;
- сенімді және жоғары өнімді серверлік бағдарламалармен қамтамасыз ету;
- тілдік деректердің реляциялық және семантикалық байланыстарын құру;
- ақпараттық қауіпсіздік шараларын сақтау;
- ақпараттық жүйені жаңарту және жетілдіру бойынша жұмыс жүргізу;
- ұлттық сөздік қорын тестілеу және апробациялау бойынша өзектендіру бойынша шаралар қабылдау;
- пайдаланушыларға арналған ақпараттық жүйені өз бетінше оқытуға арналған нұсқаулықты әзірлеу;
- Ұлттық сөздік қорына енгізілетін тілдік нормаға сәйкес келетін сөздерді, терминдер мен сөз тіркестерін сұрыптау және сараптау жөніндегі қызметті қамтамасыз ету;
- ұлттық сөздік қоры бойынша жүйеден тыс жүзеге асырылатын алқалы іс-қимылдардың қызметін үйлестіру.

Бұйрық 2025 жылғы 23 мамырдан бастап қолданысқа енгізіледі.