Қазақстанда онлайн-саудада тұтынушылардың құқықтарын қорғау күшейтілуде

Құжат Қазақстан Президентінің тапсырмасы бойынша азаматтардың өтініштерін, қоғамдық институттардың ұсыныстарын және әлеуметтік зерттеулердің нәтижелерін талдауды ескере отырып әзірленді. 2024 жылғы 4 қыркүйекте заң жобасын Мәжіліс депутаттары бірінші оқылымда мақұлдады.

Заңның жаңа редакциясы тұтынушылардың құқықтарын қорғауды күшейтуге, оның ішінде омбудсмен институтын енгізу есебінен, сондай-ақ айыппұл түрінде кәсіпкерлердің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін белгілеуге бағытталған. Сонымен қатар, билеттерге қайтарылмайтын тарифтер заңнамадан алынып тасталды.

"Электрондық сауда мәселелеріне ерекше назар аударылды – заң жобасында онлайн-шопингте тұтынушылардың құқықтарын қорғауды күшейтуге бағытталған жеке бөлім пайда болады", – деп атап өтті ОКҚ баспасөз мәслихатында Асқар Тынысбеков.

2025 жылғы 10 қаңтарда Қазақстан Президенті тұтынушылардың құқықтарын қорғау Комитетінің өкілеттіктерін кеңейтетін әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодекске (ӘҚБтК) өзгерістер енгізетін заңға қол қойды. Енді уәкілетті орган көрінеу жалған жарнамамен (ӘҚБтК 157-бабы) және тұтынушыларды тауарлар мен қызметтердің сапасына қатысты жаңылыстырумен байланысты істерді қарауы мүмкін (ӘҚБтК 190-бабы 1-бабы).

Комитет төрағасы Асқар Тынысбеков атап өткендей, бұған дейін осы баптар бойынша бұзушылықтар көп болған, бірақ оларды анықтау және жауапқа тарту тетігі тиімсіз болған. "Бұл функцияларды уәкілетті органға беру арқылы жағдай өзгереді және Заң толық күшіне енеді", — деп атап өтті ол ОКҚ-да өткен баспасөз мәслихатында.

Бұдан басқа, ӘҚБтК-нің 190-бабының 5-бөлігі, сатушылардың қазақ және орыс тілдерінде байланыс деректері туралы ақпарат беру, тауарды айырбастауды немесе қайтаруды қамтамасыз ету, сондай-ақ тұтынушылардың талаптарына жауап беру жөніндегі міндеттерін реттейтін елеулі өзгерістер болды.

Тынысбековтың айтуынша, құқық қолдану практикасы осы бап бойынша жазалар санының күрт өскенін көрсетті-49-дан 1306 ескертуге дейін. Алайда, ескертулер бұзушылықтардың алдын алу тұрғысынан тиісті нәтиже бермеді, сондықтан "ӘҚБтК-ге ескертудің орнына айыппұл түрінде жаза енгізілді" деп атап өтті комитет басшысы.

2024 жылы тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті 63 мыңға жуық өтініш алды. Салалық мемлекеттік органдарға қосымша 122 мыңнан астам шағым келіп түсті, ал тұтынушылардың қоғамдық бірлестіктері 73 мыңға жуық өтінішті қарады.

"2024 жылы әрбір екінші өтініш қанағаттандырылды, тағы 35% азаматтарға құқықтық көмек көрсетілді. Ең көп шағымдар бөлшек саудаға түседі-37,5%, одан кейін электрондық сауда, ол бойынша өтініштер саны 2022 жылдан 2024 жылға дейін 5,5 есе өсті. Үшінші орында – тұрмыстық қызметтер (8,8%), бұдан әрі ТКШ саласы (7,4%) және байланыс (3,5%)", – деп атап өтті Тынысбеков.

Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті 2024 жылы кәсіпкерлік субъектілеріне қатысты 1200-ден астам тексеру және 300 профилактикалық бақылау шараларын жүргізді. Тексеру қорытындысы бойынша 107 компанияға айыппұл салынды, ал 1306 компанияға ескерту берілді.

"Қабылданған шаралардың нәтижесінде тұтынушылардың құқықтары 2 млрд теңгеге қорғалды. 120 резонанстық іс тіркелді, оның шеңберінде 1,4 млрд теңге сомасына 670 адамның құқығын қалпына келтіруге мүмкіндік туды. Мысалы, бір жыл ішінде жалпы сомасы 810 млн теңгеге сапасыз 58 автокөлік сатып алушының талаптары қанағаттандырылды, ал үлескерлер мен үй сатып алушыларға 228,5 млн теңге өтелді. Осындай шешімдер көлік және туристік қызметтер саласындағы бұзушылықтарға қатысты қабылданды", - деп атап өтті Тынысбеков.

Сондай-ақ, ол 2022 жылдан 2023 жылға дейін Комитет 1861 тұтынушыны қорғау үшін 144 млн теңгеден астам сомаға Bek Air АҚ-ға қарсы 7 талап қоюға бастамашылық еткенін еске салды. Бұл істер бойынша сот зардап шеккен жолаушылардың пайдасына шешім шығарды.