Қазақстанда ипэшниктерді қандай зейнетақы күтеді: жарналар статистикасы

Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ). Зейнетақы жүйесі бойынша орташа көрсеткіштермен салыстырғанда жеке кәсіпкерлердің жарналарының сапалық көрсеткіштері не туралы айтылғанын түсіндім inbusiness.kz. 

ЖК зейнетақы жарналарын қаншалықты жиі жасайды?

Ресми деректер бойынша, өткен жылы ЖК арасында міндетті зейнетақы жарнасын (МЗЖ) төлеушілер саны 1,35 млн.құрады, бұл ретте олардың төрттен бірінен сәл астамы жарналарды тұрақты түрде жасайды. 2025 жылдың 1 қаңтарына Қазақстанда ЖК барлығы 1,79 млн болды, оның ішінде 1,7 млн жұмыс істеп тұр. Тиісінше, 350 мыңға жуық ЖК немесе 20% - ы қандай да бір себептермен зейнетақы жарналарын жасамаған деп болжауға болады.

Оларды 2024 жылы жасағандардың ішінде БЖЗҚ жарналардың жиілігі бойынша мынадай есеп береді:

Жылына 12 рет жарналар 347 332 жеке зейнетақы шотына (ЖЗШ, 26%)түсті;
9-11 жарна-315 686 ЖЗШ-ға (23%);
6-8 жарна-186 686 ЖЗШ-ға (14%);
3-5 жарна-226 034 ЖЗШ-ға (17%);
1-2 жарна-270 526 ЖЗШ-ға (20%).

Орта есеппен ЖК 12 мүмкін жарнаның 7,41-ін аударды, ал 2024 жылы жарнаның орташа сомасы 23 997 теңгені құрады. Бұл көп пе, әлде аз ба? Егер өткен жылы Қазақстанның зейнетақы жүйесі бойынша тұтастай алғанда деректерді алсақ, онда жарналардың жиілігі жылына орта есеппен 8,8 есе; орташа жарна сомасы 38,8 мың теңгені құрады.

Қазақстанда ЖК жарналарын қалай төлей алады?

ҚР Үкіметінің 30.06.2023 жылғы № 525 қаулысымен бекітілген Ережеге сәйкес ЖК жылына бір рет немесе тоқсан сайын МЗЖ аудара алады, деп түсіндіреді БЖЗҚ баспасөз қызметі. Алайда, бұл ретте төлем нақты қандай айлар үшін жүзеге асырылатынын көрсету қажет.

Егер зейнетақы жарналары уақтылы төленбесе, берешек сомасына мерзімі өткен әрбір күн үшін ҚР Ұлттық Банкінің базалық мөлшерлемесінің 1,25 еселенген мөлшерінде өсімпұл есептеледі. ЖК өткізіп алған кезеңдер үшін зейнетақы жарналарын төлей алады, бірақ есептелген өсімпұлмен. Мемлекеттік корпорация бұл ретте еңбек өтілін есептеу үшін төлеу кезеңдерін ескереді.

"МЗЖ және (немесе) өсімпұл төлеуді толық және уақтылы жүзеге асыруды бақылауды Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес мемлекеттік кіріс органдары жүзеге асырады. МЗЖ берешегі өтелмеген жағдайда Мемлекеттік кіріс органы банк шоттары мен касса бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұрады (№525 Ереженің 42-тармағы)", - делінген БЖЗҚ-ның сауалға берген ресми жауабында inbusiness.kz.

Болашақ зейнетақының мөлшері еңбек өтіліне байланысты. Егер МЗЖ тұрақты емес түссе, онда базалық зейнетақы төлемінің есебіне жарналар төленген кезеңдер ғана кіреді. Ең төменгі күнкөріс деңгейі мөлшерінде базалық зейнетақы алу үшін зейнетақы жүйесіне қатысу өтілінің 30 жылға жуығын жинақтау қажет.

Еңбек өтілі зейнетақы төлемдеріне қалай әсер етеді?

Жоғарыда айтылғандай, зейнетақы қорына өткізіп алған жарналарды өтеуге болады, бірақ өсімпұлмен. Алайда, мерзімі өтіп кетсе де, МЗЖ төлеу кезеңдері зейнетақы стажында ескеріледі. Бұл өте маңызды, өйткені базалық зейнетақы мөлшері зейнетақы жүйесіне қатысу өтіліне тікелей байланысты.

"Егер ол 10 жылдан аз болса, базалық зейнетақы ең төменгі күнкөріс деңгейінің (ПМ) 70%–., ал 30+ жылмен-110% - П құрайды. 2025 жылы бұл 50 851 теңге. 2026 жылы бұл көрсеткіш 118% – ға дейін, ал 2027 жылы 120% – ға дейін өседі", - деп атап өтті БЖЗҚ.

Қазақстандықтардың зейнетақысы үш құрамдас бөліктен құралады: базалық, ынтымақты және жинақтаушы бөліктер. Базалық зейнетақы мемлекеттік бюджеттен төленеді және зейнетақы жүйесіне қатысу өтіліне байланысты болады. Ең төменгі мөлшері 10 жылдан аз жұмыс өтілі бар ең төменгі күнкөріс деңгейінің (ПМ) 70%–., ал ең жоғары мөлшері-30 жыл немесе одан да көп жұмыс өтілі бар 110% - П құрайды. 2025 жылы бұл 50 851 теңге, ал келесі жылдары сома өседі.

Ынтымақтастық зейнетақысы 1998 жылдың 1 қаңтарына дейін жұмыс өтілі бар адамдарға ғана қол жетімді. Бұл 1998 жылдан кейінгі кез-келген үш жылдағы орташа айлық табыстың 60% құрайды. Ерлер 1998 жылғы 1 қаңтарға кемінде 25 жыл өтілі болған кезде, әйелдер – 20 жылдан асқан өтілі болған кезде толық ынтымақты зейнетақыны талап ете алады. Егер өтіл аз болса, төлем сомасы пропорционалды түрде төмендейді.

Жинақтаушы зейнетақы міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ) – табыстың 10%, сондай – ақ кәсіптік зейнетақы жарналары (МКЗЖ) - зиянды өндірістердің қызметкерлері үшін 5% есебінен қалыптастырылады. 2024 жылдан бастап жұмыс берушілер 1975 жылдан кейін туылған жұмысшылар үшін аударымдар (МЗЖ) жасауға міндетті. Сонымен қатар, жұмысшылар мен жұмыс берушілердің ерікті жарналары қарастырылған.

ЖК тарапынан төмен және тұрақты емес жарналар мәселесі ұзақ уақыт бойы сарапшылар қауымдастығының назарында болды. Бұған дейін БЖЗҚ жанындағы Қоғамдық кеңес алаңындағы отандық сарапшылар жинақтаушы зейнетақы жүйесіне қатысуды арттыру үшін міндетті зейнетақы жарналарын қоса қаржыландыру моделін ұсынған болатын. Арнайы салық режимі бойынша жұмыс істейтін және кемінде 1 ең төменгі жалақы алатын (ЕТЖ = 85 мың теңге) ЖК санаттары үшін үлгі ұсынылды, жыл ішінде ай сайын мемлекеттен жылына 60% ЕТЖ қосу ұсынылды.

Актуарлық есептеулер мінсіз сценарий кезінде (40 жылдық еңбек өтілі және 12 айлық тұрақты жарналар) зейнетақы шотында 10,3 млн теңге жинақталғанын, ал орнын басатын табыс коэффициенті (КЗД, зейнеткерлікке шыққанға дейінгі зейнетақы мен жалақы арасындағы айырмашылық) ең төменгі жалақының 30,3%-на жеткенін көрсетті. Нақты сценарий бойынша (30 жылдық еңбек өтілі және жыл сайын 12 жарна) жинақтар мен КЗД ең төменгі жалақының 7,7% және 22,6% құрады.

Жалпы, төлемдердің тұрақсыздығы ЖК-нің болашақ зейнетақысына айтарлықтай әсер етуі мүмкін, ал заңнамалық талаптар төлем мерзімдерін қатаң сақтауды талап етеді. Табыс болмаған жағдайда заңнамада ЖК үшін тиісті жылы белгіленген ең төменгі жалақының 10% мөлшерінде ең төменгі жарнаны төлеу жөніндегі опция көзделген.