Депутат Қазақстанда иноагенттер туралы заң қабылдауды ұсынды

Депутат премьер-министр Олжас Бектеновтің атына депутаттық сауал Жолдауда Мәжілістің өткен пленарлық отырысында оның фракциясының өкілдері АҚШ-тың Халықаралық даму агенттігінің (USAID) Қазақстандағы қызметі туралы мәселені көтергенін еске салды.

"Бұл сұраныс қазақстандық қоғамды толғандырды. Реакцияны қысқаша айтуға болады: біздің азаматтарға шетелден келген біреудің біздің қоғамды дүр сілкіндіретін және жастарымызды бүлдіретін бөтен құндылықтарды таңуы ұнамайды. Қазақстандықтар басқа адамдардың ойындарын кепілге алғысы келмейді", - деді Смирнова.

Депутат АҚШ-тың мысалына келтірді, онда бүгін мемлекет қаржыландыратын "еркін Еуропа" және "Америка дауысы" радиосы-БАҚ-ты жабу мәселесі талқылануда. Президент Дональд Трамптың арнайы өкілі олардың жұмысын тоқтатуды ұсынды, ал кәсіпкер Илон Маск бұл идеяны қолдап, медиа деректерін ескірген және қызықсыз деп атады.

"USAID тарихындағы сияқты, американдықтардың өздері қаржыландыратын мемлекеттік БАҚ-тың деструктивтілігін тағы да мойындайды. Оларды өздері соғыстан кейінгі шындықта идеологиялық күрес үшін құрылған өткеннің қалдығы деп атайды. Бүгін "Азаттық" сайтына кірген кез келген адам бұған көз жеткізе алады. Мұнда жаңа мектеп, жол салу, жүргізілген реформалар, қазақстандықтардың кейбір жеңістері туралы бірде-бір материал жоқ, тек сын мен теріс пікірлер бар", - деп атап өтті ол.

Ирина Смирнованың мәліметінше, Қазақстанда 200-ге жуық шетелдік үкіметтік емес ұйымдар жұмыс істейді, олардың 70 пайызы АҚШ-тан қаржы алады. Сондай-ақ, депутат Үкіметтің ресми деректерін мысалға келтірді, оған сәйкес Қазақстанда 165 түрлі донор гранттар береді. Оның ішінде 53-халықаралық ұйымдар, 31 – шетелдік мемлекеттік ұйымдар, 81 – шетелдік және қазақстандық ҮЕҰ.

"Негізінен бұқаралық ақпарат құралдары мен сөз бостандығы, мақсатты топтардың құқықтары мен мүдделерін қорғау, демократия мен азаматтық қоғамды дамыту, либералды реформалар, толеранттылық пен азаматтық белсенділікті арттыру саласындағы жобалар қолдау алады. Тіпті мамандар тырнақшадағы деструктивті, "жұмсақ" күшке түспеу үшін бізге ыңғайлы ресурстардың қай жерде екенін және қай жерде абай болу керектігін біле алмайды. Бұл біздің бүкіл қоғамымыз үшін проблема және қиындық", - деді ол.

Депутат "сұр" аймақта жылдар бойы жұмыс істеп келе жатқан бірқатар ҮЕҰ мәртебесін қайта қараудың және "саяси мүдделерді "медиа қолдау", "адам құқықтарын қорғау" және "төзімділікті арттыру"деп бүркемелейтін шетелдік донорлармен ойын ережелерін қайта жазудың уақыты келді деп санайды.

"Бәлкім, біздің елімізде бақылаусыз жұмыс істейтін шетелдік қорларға біз ұзақ уақыт бойы жақсы немесе ештеңе жоқ марқұм ретінде қарайтын боламыз. Ондаған жылдар бойы олардың қатысуымен біз олардың сенімін қабылдаған адептерден ажырастық. Біздің еліміздің шетелдік қорларының қызметінен не көп-пайда немесе зиян деген сұрақ нақты жауап беруді талап етеді. Бұл әсіресе геосаяси жағдайдың шиеленісуін, әлемдік ауырлық орталықтарыныңмещысуын және Ел ішіндегі халықаралық күн тәртібіндегі негізгі мәселелер бойынша қайшылықтардың өсуін ескере отырып, өзекті", - деп атап өтті ол.

Ирина Смирнова өз өтінішінде Қазақстанда бірқатар елдерде қолданылып жүрген заңдарға ұқсас заң қабылдау мүмкіндігін қарастыруды ұсынды.

"Әлемде осындай проблемаларға тап болған елдердің шетелдік агенттер туралы заңдарды қабылдау арқылы оларға қарсы тұруының көптеген мысалдары бар. Мысалы, мұндай заңдар Израильде 2016 жылдан, Қытайда - 2017 жылдан, Австралияда - 2018 жылдан, Ұлыбританияда - 2023 жылдан, Францияда - 2024 жылдан бастап жұмыс істейді", - деді депутат.

Шетелдік субъектілердің мүддесі үшін әрекет ететін адамдарға қатысты үлгілі заңдардың бірі Смирнова АҚШ-тың 1938 жылы қабылданған "шетелдік агенттерді тіркеу туралы" Заңын атады. Ол шет мемлекеттердің мүддесі үшін жұмыс істейтін ұйымдардың қызметін реттейді және оларды қаржыландырудың ашықтығына, лоббистерді тіркеуге, ақпараттық материалдарды таңбалауға және ықпал етуші агенттер туралы деректерді жариялауға міндеттейді.

Парламентарий Қазақстанға түрлі құрылымдарды таңбалауға және олардың қаржыландырылуын қадағалауға мүмкіндік беретін ұлттық заңнаманы әзірлеу қажет деп санайды.

"Бұл ретте гуманитарлық және ғылыми ұйымдар үшін бірқатар ерекшеліктер белгілеу қажет. Бұл тәсіл ұлттық мүдделерді қорғауға мүмкіндік береді, бірақ салауатты азаматтық қоғамды қудалауға және оның дамуын бәсеңдетуге әкелмейді. Біздің ортақ мақсатымыз-егемендікті нығайту, біз қазақстандықтар және әлемдегі басты сарапшылар болып табылатын толеранттылық үшін бөтен құндылықтарды таңуға, ал тәуелсіз журналистика үшін насихаттауға жол бермейміз", – деп қорытындылады Ирина Смирнова.

Естеріңізге сала кетейік, жақында Мәжіліс депутаты Магеррам Магеррамов АҚШ – тың халықаралық даму жөніндегі USAID-агенттігінің қызметі туралы айтты. Мәжілісмен 2022-2025 жылдары USAID Орталық Азиядағы адам құқықтары мен теңдікті нығайтуға 2 миллион доллар бөлгенін мәлімдеді. Магеррамов "қандай қаражат, кім, қайда және қандай мақсаттарға бөлінетінін, оларды кім алатынын және біздің елде қандай жобаларды жүзеге асыратынын"түсіну қажет деп санады.

Бір күн бұрын Ақ үй Джо Байден әкімшілігінің шығындарын құпиясыздандырды. Атап айтқанда, демократ командасы "Қазақстандағы жалған ақпаратпен күресуге" ақша бөлді, деп мәлімдеді Ақ үйдің баспасөз хатшысы Каролин Левитт. Сонымен қатар, Қазнетте Қазақстанның үкіметтік емес ұйымдарына, журналистерге, құқық қорғаушыларға және 150-ден астам азаматтық белсенділерге USAID бөлінген қаражат туралы бейне таратылды. Сомалар 2 миллионнан 5 миллион долларға дейін. АҚШ елшілігінде бейнероликке реакция жасалды.