Ұлттық қордың қаражаты жергілікті қаржы құралдарына инвестиция салуға тыйым салады

Жаңа Бюджет кодексіне "мемлекеттік қаржыны басқару" бөлімі енгізілді. Сенатор Бекбол Орынбасаровтың айтуынша, бұл Ұлттық қордан алулардың ұлғаюы мен мемлекеттік қарыз көлемінің ұлғаюына, бюджет параметрлерінің көлемі бойынша елеулі қайта қаралуына және мемлекет активтерін толық есепке алуды шоғырландырудың болмауына байланысты.

"Қазіргі уақытта мемлекет активтерін есепке алу бюджет шығыстары шеңберінде ғана жүргізіледі. Бұл ретте бюджеттен тыс қомақты бюджет қаражаты пайдаланылады-бұл бюджеттен тыс қорлар, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің шығыстары және басқалар. Нәтижесінде мемлекеттің нақты қаржылық мүмкіндіктері көрінбейді, болжау бұрмаланады", - деп атап өтті сенатор.

Осыған байланысты Ұлттық қор қаражатын қазақстандық эмитенттердің қаржы құралдарына инвестициялау үшін пайдалануға, бюджеттің ағымдағы шығыстарын қаржыландыруға тыйым салынды. Сондай-ақ Ұлттық қордан нысаналы трансферт есебінен шығыстарды қаржыландыруға қойылатын талаптар күшейтілді, нысаналы трансфертті мақсатсыз пайдаланғаны үшін мемлекеттік органның бірінші басшысының жауапкершілігі енгізілді.

Бұдан басқа, бюджетті және Парламентте жылдық есепті қорғау кезінде квазимемлекеттік сектор субъектілерінің бірінші басшыларының баяндамаларын тыңдау, оларды пайдаланғаны үшін жауапкершілікті күшейте отырып, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің қарыздар туралы ақпаратын жариялау, дивидендтік саясатты реттеу көзделеді.

"Мысалы, соңғы бес жылда квазимемлекеттік сектордың пайдасы 5,7 трлн теңгені құрағандықтан, бюджетке 600 млрд теңге қайтарылды, ал 90% парламенттік рәсімдерсіз пайдаланылды. Енді квазимемлекеттік сектор субъектілерінің таза кіріс сомасының кемінде 70%-ы бюджетке дивидендтер төлеуге, ал "Самұрық — Қазына" ұлттық әл-ауқат қорына тиесілі компаниялардың дивидендтерінің кемінде 50% - ы жіберілетін болады", - деп түсіндірді Орынбасаров.

Сонымен қатар, бюджеттен тыс қорлар бойынша жалпы ережелер айқындалды, сондай-ақ оларды шоғырландыру көзделген. Атап айтқанда, Арнайы мемлекеттік қор білім беру инфрақұрылымын қолдау қорымен біріктірілген және экономикалық және әлеуметтік міндеттерді шешуде жеделдік пен бюджеттік маневр жасау үшін өзіндік құрал болады. Ал оның толық есептілігі республикалық бюджеттің атқарылуы туралы жылдық есеп шеңберінде ұсынылатын болады.

Түзетулердің тағы бір блогы бюджет процесін оңайлату жөніндегі міндеттерді шешуге бағытталған. Бұл бағытта бюджеттік бағдарламаларды ірілендіру бойынша норма пайда болады, ал бюджеттің икемділігі үшін түзету есебінен бағдарламалар арасында қаражатты қайта бөлу көлемін 10-нан 15% - ға дейін ұлғайту көзделген.

"1 желтоқсанға дейін орындалмау қаупі бар шығыстар пулын айқындау және республикалық бюджет комиссиясының оң ұсынысы негізінде оларды бюджетті түзетусіз жаңа қаржы жылында пайдалану үшін келесі жоспарлы кезеңге арналған республикалық бюджет туралы Заңды іске асыру туралы қаулыға енгізу ұсынылады", — деді сенатор.

Елдегі қаражаттың көлемін, олардың қалай пайдаланылатынын, қандай нәтиже беретінін, салықтардың жиналуы және олардың құрылымы туралы түсіну үшін жаңа Бюджет кодексі жыл сайын тиісті әдіснаманы әзірлей отырып, салық шығыстары туралы талдамалық есепті қалыптастыруды, оны бюджет жобасына қоса беруді және жариялауды ұсынады.

"Бұл есеп салықтық жеңілдіктерге қатысты салық саясатының көрінісін көрсетеді, салықтық әлеует пен салықтық алшақтықты көрсетеді. Салықтық және салықтық емес түсімдерді өндіріп алу жөніндегі уәкілетті органдар салық алшақтығын қысқартуға назар аударуы қажет. Бұл көрсеткіштің нәтижесі олардың жұмысын бағалау болады", - деп атап өтті депутат.

Сондай-ақ, жергілікті бюджетті ең төменгі стандарттар мен өңірлік стандарттар жүйесі негізінде инвестициялық жоспар құра отырып, өңірдің даму жоспарына ғана байланыстыру ұсынылады. Бұл ретте, деп түсіндірді сенатор, инвестициялық жоспар бюджетті жоспарлау және өңірді дамыту үшін негіз болады.

"Мұнда барлығы индикаторларға байланысты іс-шараларға дейін жазылады, яғни инвестициялық жоспарда басымдықты, мониторингті және бағалауды құру мүмкіндігі болады. Ол өңірлік стандарттар жүйесі негізінде қалыптастырылады және өңірдің қажеттіліктері туралы өзекті ақпаратты көрсетеді", — деп толықтырды Орынбасаров.

Бұдан басқа, жалпы сипаттағы трансферттер құрамындағы шығыстардың нысаналы мақсатын сақтау үшін оларды пайдалану мониторингін күшейту жоспарлануда. Ал жергілікті бюджеттердің кіріс базасын нығайту үшін кең таралған пайдалы қазбаларға пайдалы қазбаларды өндіруге салынатын салықты, сондай-ақ 90 млрд теңгеден астам сомаға төлемдер, алымдар, баждарды беру көзделген.