Жақсы өмірден емес: Қазақстанда зейнеткерлер көбірек жұмыс істейді

Мұндай қызметкерлердің көпшілігі — 39,9% немесе 119 мың адам-ауыл шаруашылығында жұмыс істеді. Жұмыс істейтін зейнеткерлердің бестен бір бөлігі саудада, 16,2% білім беру және денсаулық сақтау саласында жұмыс істеді.

Статистика көрсеткендей, жұмыс істейтін қарт қазақстандықтардың саны екі жыл ішінде экономиканың барлық салаларында өсті. Айырмашылық тек динамикада. Мысалы, құрылыста, мемлекеттік басқаруда, қаржы секторында жұмыс істейтін зейнеткерлер саны 3 есе, көлік және логистика саласында, саудада, әлеуметтік салаларда — 2 есе көп болды.

Жұмыс істейтін егде жастағы азаматтардың ең үлкен жас тобы-зейнетке шыққан және әлі 65 жасқа толмаған адамдар. Ең аз санат-85 жастан асқан адамдар. Тек ойланыңыз: 2023 жылы 700-ден астам қазақстандық осындай қартайған шағында жұмысын жалғастырды. Бірақ үш жыл бұрын ҚР-да мұндай адамдар болған жоқ.

Зейнеткерлікке шыққан қазақстандықтардың негізгі бөлігі мұны жастарға тәжірибе беру үшін жасайды деген гипотезаны тексеру үшін олардың кім болып жұмыс істейтінін көрейік. Сонымен, BNS есептері көрсеткендей, өткен жылдың қыркүйек айының қорытындысы бойынша 65 жастан асқан барлық жұмысшылардың жартысынан көбі (59,1%) біліктілігі жоқ жұмысшылар болды. Елімізде 69,3 мың адам болған. Олардың негізгі бөлігі шаруа қожалықтарындағы біліктілігі жоқ жұмыс күшіне тиесілі болды-малшылар, шопандар, сауыншылар және т.б. сонымен қатар, 7,6 мың зейнеткер егде жасында тазалаушы болып жұмыс істеді немесе қызмет көрсетуші персоналдың басқа да жұмыстарын атқарды. Екі жылдың ішінде мұндай қызметкерлердің саны бірден 22 есеге — 339-дан 7,6 мың адамға дейін өсті. 65 жастан асқан көше саудагерлері 13 есе — 395-тен 5,2 мың адамға дейін өсті. Біліктілігі жоқ қоқыс жинаушылар саны 79,1% - ға, 3,7 мың адамға дейін өсті. Азық-түлік пен дәрі-дәрмектерге ақша тапшылығынан басқа қандай жағдайлар осы адамдардың барлығын өз жасында қызметші немесе тазалаушы болып жұмыс істеуге мәжбүр етті?

BNS деректері келесі тенденцияларды көрсетеді. Екі жыл ішінде елімізде денсаулық сақтау және білім беру саласында 65 жастан асқан мамандар саны күрт қысқарды. Жас ұрпақ үшін әлі де тәлімгер бола алатындар және ақыл-ой жұмысын жалғастыратындар әлдеқайда аз болды. Бірақ бизнесте және әкімшілікте жұмыс істеген егде жастағы мамандар-кәсіпқойлар саны едәуір өсті. Мұндай жұмыс істейтін зейнеткерлер еңбек нарығында 8 мыңнан астам адамды құрады. Айтпақшы, шенеуніктердің өздері де 65-ші туған күнінен кейін жұмысын жалғастыруға қарсы болмады. Екі жыл бұрын елде тек 58 жұмыс істейтін жоғары буын басшылары, заң шығарушылар мен мемлекеттік қызметкерлер болған. 2024 жылдың қыркүйек айының қорытындысы бойынша олардың саны 423 адамды құрады.

Естеріңізге сала кетейік, өткен жылдың қараша айында ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Светлана Жақыпова кейбір сарапшылардың кейінге қалдырылған зейнетке шығу ұғымын енгізу туралы ұсынысы туралы айтты. Бұл Идея зейнеткерлік жасқа жеткен, бірақ лайықты демалысқа шыққысы келмейтін зейнеткер жұмысын тоқтатқанға дейін бірлескен төлем алмайды деп болжайды. Бұл ұсыныс онлайн-қауымдастықтарда қызу пікірталас тудырды және сарапшылардың сынына ұшырады. Порталда Tengrinews.kz министрдің сөздері нақтыланды, ол: "бұл ертең де, келесі жылы да енгізілмейді. Қоғам, айталық, осындай жылы зейнетақы таңдау бойынша төленетініне дайын болуы үшін". Айта кетейік, бұл тек кеңестік кезеңде жұмыс өтілін жинаған қазақстандықтар ғана құқылы ынтымақты зейнетақы төлеу туралы болды.

Қазақстанда өмір сүру ұзақтығының өсуімен Белсенді ұзақ өмір сүру индексі де өсті. ДДҰ әзірлеген бұл көрсеткіш жұмыспен қамту, қоғамға қатысу, қауіпсіздік және т.б. салалардағы 22 жеке индикаторды қамтиды, ол негізінен елдегі әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың егде жастағы адамға өзінің қарттығын мүмкіндігінше Денсаулық, қауіпсіздік, жұмыспен қамту жағдайында өмір сүруге қаншалықты мүмкіндік беретінін пайызбен өлшейді. Қазақстанда мұндай бағалауды 2020, 2022 және 2023 жылдары БҰҰ-ның халық саласындағы қорының (ЮНФПА) техникалық қолдауымен БНС мамандары жүргізді.

Индекс 0% - дан 100% - ға дейінгі шекараларда өлшенеді, мұнда максималды мән Белсенді ұзақ өмір сүру әлеуетінің толық іске асырылуын көрсетеді. Үш жылдағы деректерге сүйенсек, Қазақстанда АТЖ біртіндеп артып келеді. Егер 2020 жылы елімізде белсенді ұзақ өмір сүру әлеуеті 29,6%-ға іске асырылса, 2023 жылы — 32,1% - ға іске асырылды. Қарттарды жұмыспен қамту көрсеткіштері, "тәуелсіз, салауатты және қауіпсіз өмір"индикаторы бойынша бағалау өсті.

Сонымен қатар, белсенді ұзақ өмір сүру деңгейі бойынша Еуропа елдерімен салыстырғанда Қазақстан әлі де артта қалып отырғанын атап өткен жөн. Мысалы, Швейцарияда ИАД 2023 жылы 45,8%, Нидерландыда — 42,9%, Германияда — 40,7% құрады. ҚР артта қалуы барлық ірі индикаторлар бойынша байқалады.

Бірақ БНС қарт қазақстандықтардың өз өмірінің материалдық жағын субъективті бағалау туралы қандай қызықты деректерді жариялады. Үй шаруашылықтарын іріктеп зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, статистиктер 2023 жылы 60 жастан асқан респонденттердің 77,1% - ы өздерін орта тапқа жатқызды деген қорытындыға келді. Бұл 2019 жылмен салыстырғанда бірнеше пайыздық тармаққа өсті. осы жас тобындағы респонденттердің тағы 17% - ы олардың қауіпсіздігі орташа деңгейден жоғары екенін, ал 3,2% - ы өздерін салыстырмалы түрде ауқатты адамдар деп атады. Сауалнамаға қатысқандардың 0,1% - ы өздерін кедей деп санады.