Human Rights Watch Қазақстандағы адам құқықтарының жағдайы туралы есеп жариялады

"Қазақстан билігі 2023 жылы Адам құқықтарының тұрақты бұзылуына қарсы күрес жөнінде елеулі шаралар қабылдаған жоқ және өткен теріс пайдаланулар үшін жауапкершілікке тартуды қамтамасыз еткен жоқ. 2022 жылдың қаңтарында Қазақстанда үкіметке қарсы ауқымды наразылықтар өткеннен кейін екі жыл өткен соң, наразылық білдірушілерге қарсы пропорционалды емес күш қолданғаны, ерікті түрде қамауға алынғаны және түрмеге жабылғаны, сондай - ақ ұсталғандарды азаптағаны және оларға қатыгездікпен қарағаны үшін аз ғана шенеуніктер жауапқа тартылды", - делінген HRW есебінде.

Құжатқа сәйкес, 2023 жылдың басында журналистерге жасалған зорлық-зомбылық оқиғалары жиілеп, билік үкімет сыншылары мен белсенділеріне қатысты тым кең қылмыстық айыптауларды қолдануды жалғастырды.

"Заңнамада және іс жүзінде бейбіт наразылық, сөз бостандығы және діни сенім құқығында қатаң шектеулер жалғасты. Әйелдерді қорғауды күшейтетін жаңа заңнама тұрмыстық зорлық - зомбылықты жеке құқық бұзушылық ретінде қылмыстық жауапкершілікке тарта алмады", - деп толықтырды баяндамашылар.

Сондай-ақ, 2023 жылғы ақпанда Қазақстан Бала құқықтары туралы конвенцияға үшінші Факультативтік хаттамаға қол қойғаны атап өтілді.

"19 наурызда Қазақстанда демократиялық стандарттарға сәйкес келмейтін парламенттік сайлау өтті. Еуропадағы қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымының (ЕҚЫҰ) Демократиялық институттар және адам құқықтары жөніндегі бюросының (ДИАҚБ) сайлауын бақылау жөніндегі миссиясы Қазақстан бәсекелестіктің күшеюіне әкелетін заңнамалық түзетулерді қабылдағанын, бірақ "елеулі процестік бұзушылықтар байқалғанын"атап өтті. Оппозициялық топтар тіркеу кезінде үлкен кедергілерге тап болды", - деп қосты халықаралық құқық қорғаушылар.

Сондай-ақ, 2022 жылғы қаңтардағы Қазақстандағы оқиғаларды тергеу біржақты болғаны атап өтілді, бұл наразылық білдірушілерге және басқаларға 1200-ден астам айыптау үкімін шығаруға әкелді және Бас прокуратураның мәліметінше, бірнеше ондаған құқық қорғау органдарының қызметкерлері ғана "қылмыстық жауапкершілікке тартылды".

Құжатқа сәйкес, "азаптау мен қатыгездік үшін жауапкершіліктің жоқтығы сақталады".

"2023 жылдың қаңтарында құқық қорғау топтары биліктің 2022 жылғы қаңтардағы оқиғалардан кейін тұтқындарды қалай азаптағанын және оларға қатыгездікпен қарағанын, соның ішінде оларды ұрып-соғып, өртеп жібергенін, электрошок қолданғанын және жыныстық зорлық-зомбылықты, соның ішінде зорлау мен зорлау қаупін мужчин де, әйелдерге де қолданғанын құжаттады. Топтар балаларды азаптау мен қорлаудың 13 жағдайын тіркеді. 2022 жылдың қаңтар айындағы оқиғаларға қатысты сот процестерінде кем дегенде 23 полиция қызметкері азаптағаны үшін сотталды, бірақ айыптаулар "негізсіз" деген негізде ондаған басқа азаптау тергеулері жабылды, деп қосады HRW.

Есептегі жеке блок биліктің қарсыластары мен сыншыларына, оның ішінде саясаткерлер Жанболат Мамай мен Әйгерім Тілеужан туралы, олар да есепті кезеңде сотталған.

"Қазақстан билігі саяси оппозицияның бейбіт белсенділерін қудалауды жалғастыруда, оларға тыйым салынған "экстремистік" топтарға мүше болды деп қылмыстық айып тағылуда (Қылмыстық кодекстің 405-бабы)".

"Мамыр айында полиция "Алға, Қазақстан" тіркелмеген саяси оппозициялық тобының басшысы Марат Жыланбаевты осы айыппен және Жыланбаев Астанада рұқсат етілмеген наразылық акциясын ұйымдастырғаны үшін 20 тәулік әкімшілік қамауда болғаннан кейін "экстремистік" қызметті қаржыландырғаны үшін қамауға алды", - делінген хабарламада.

Құқық қорғаушылардың айтуынша, бейбіт жиналыстарға құқық әлі де қатаң шектелген және полицияның бақылауында.

"2023 жылдың басында Қазақстанда журналистерді қудалау, қоқан-лоққылар мен шабуылдардың айтарлықтай өсуі байқалды. Қаңтар мен ақпан айларында бұқаралық ақпарат құралдарының кеңселері бұзылып, журналистердің көліктері мен пәтерлеріне шабуыл жасалды немесе өртенді. 20 қаңтарда Еуропалық Одақтың, АҚШ пен Ұлыбританияның Астанадағы елшіліктері алаңдаушылық білдіріп, жауапкершілікке шақырды. Билік тергеуді бастады", - деп қосты HRW.

Сондай-ақ, құқық қорғаушылар журналистердің қудалауы мен құқықтарының бұзылуына байланысты бірқатар жағдайларды келтірді.

"Шілде айының соңында Қазақстанда БАҚ туралы жаңа заңнама қабылданды, ол "жалған ақпаратты орналастырғаны, таратқаны" үшін айыппұл салады, бұл тым кең ереже болып табылады және сөз бостандығына қауіп төндіреді", - деп атап өтті HRW.

Бұдан басқа, есепте Қазақстанда "жұмысшылардың тәуелсіз кәсіподақтарды ұйымдастыру және тіркеу әрекеттеріне кедергі келтіруді жалғастыруда", сондай-ақ республикадағы адам құқықтары саласындағы басқа да өзекті мәселелер келтірілетіні атап өтілді.