Қазақстандағы жеке тұлғалардың банкроттығы: қандай қарыздарды есептен шығаруға болмайды?

Заңда қарыз түріне және қарыз сомасына байланысты рәсімдердің үш түрі ұсынылған: соттан тыс банкроттық, сот банкроттығы және төлем қабілеттілігін қалпына келтіру рәсімі. 

Тәжірибе көрсеткендей, ең көп сұранысқа ие-соттан тыс банкроттық рәсімі. Оны банктер, микроқаржы ұйымдары және коллекторлық агенттіктер алдындағы қарыздар бойынша қолдануға болады.

Азаматтардың электрондық үкімет порталы арқылы ХҚКО-ларда өтініш беру мүмкіндігі бар (eGov.kz.), сондай–ақ e-salyq azamat және eGov Mobile мобильді қосымшалары арқылы.

Жеке тұлғалардың банкроттығы бойынша "Qoldau" жаңа ақпараттық жүйесі іске қосылды. Бұл ақпараттық жүйе өтініш беру мүмкіндігін және өтініш берушінің 24 мемлекеттік органдар мен ұйымдардың базалары арқылы кіру критерийлеріне сәйкестігін автоматты түрде тексеруді көздейді.

Сонымен қатар, "Qoldau" жүйесінде барлық тілек білдірушілер нақты уақыт режимінде жеке тұлғалардың банкроттығы бойынша статистикалық деректерді көре алады.

Екінші процедура: сот банкроттығы. Азаматтар оны 1600 АЕК-тен жоғары борыштар бойынша және кредиторлар алдындағы борыштардың барлық түрлері бойынша қолдана алады.

Сот банкроттығы кезінде борышкердің мүлкі сауда-саттықта сатылады.

Бірақ мұнда да нюанстар бар. Кредитор борышкердің жалғыз тұрғын үйін сот банкроттығы барысында ол кепіл нысанасы болған жағдайда ғана алып қоюға құқылы.

Түскен қаражат белгіленген кезектілікке сәйкес кредиторлар алдындағы борыштарды өтеуге жіберіледі.

Борыштың қалған өтелмеген сомасы борышкердің жосықсыз белгілері болмаған жағдайда есептен шығаруға жатады. Яғни, ол мүлікті, ол туралы ақпаратты жасырмауы және жалған мәліметтер бермеуі керек.

Алайда, алимент және басқа адамның өмірі мен денсаулығына келтірілген залал бойынша қарыздар, қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша залалды өтеу, сондай-ақ сот шешімі бойынша өндіріп алынатын бюджетке төленетін төлемдер есептен шығаруға жатпайтынын ескерген жөн.

Сот банкроттығы рәсімін қаржы басқарушылары жүргізеді, олардың қатарына:

- заңды тұлғалар мен ЖК банкроттық рәсімін жүзеге асыратын әкімшілер;
- кәсіби бухгалтерлер;
- заң кеңесшілері;
- аудиторлар.

Олардың қызметтері ақылы, борышкердің мүлкі есебінен-айына бір ең төменгі жалақы. Мүлкі жоқ әлеуметтік осал адамдар үшін қаржы басқарушыларының қызметтерін мемлекет төлейді.

Үшінші рәсім-сотта қарыздарды төлеуге бөліп-бөліп төлеу мүмкіндігін (5 жылға дейін) көздейтін төлем қабілеттілігін қалпына келтіру рәсімі. Қалпына келтіру жоспары қаржы басқарушысымен бірлесіп әзірленеді және сотта бекітіледі.

Бұл ретте барлық міндеттемелерінің мөлшері (оның ішінде орындау мерзімі басталмаған) өзіне тиесілі мүліктің құнынан аспайтын борышкер төлем қабілеттілігін қалпына келтіру рәсімін қолдану туралы өтінішпен ғана сотқа жүгінуге құқылы.

Бұл процедураның артықшылығы-одан кейін адам "банкрот" мәртебесін алмайды, сондықтан оған банкрот үшін көзделген салдарлар қолданылмайды.

Заңда көзделген рәсімдер қолданылған күннен бастап:

- борыштар бойынша өсімпұлдар, айыппұлдар және сыйақылар есептеу тоқтатылады;
- кредиторларға борышкерден міндеттемелерді орындауды талап етуге тыйым салынады;
- кредиторларға борышкердің банктік шоттарынан ақша өндіріп алуға және басқа да салдарға тыйым салынады.

Маңғыстау облысы бойынша Мемлекеттік кірістер департаменті 2024 жылы азаматтардың өзін банкрот деп тануға 5743 өтінішін қабылдады, оның ішінде 548 азамат 979,9 млн.теңгеден астам қарыз бойынша берешек сомасына банкрот деп танылды.

2024 жылғы 19 маусымда Президент "кредиттеу кезінде тәуекелдерді азайту, қарыз алушылардың құқықтарын қорғау, Қаржы нарығын реттеу және Атқарушылық іс жүргізуді жетілдіру мәселелері бойынша кейбір заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" Заңға қол қойды, оның шеңберінде "Қазақстан Республикасы азаматтарының төлем қабілеттілігін қалпына келтіру және банкроттық туралы"ҚР Заңына өзгерістер енгізіледі.

Атап айтқанда:

- Норма қабылданды, оған сәйкес азамат өтініш берген кезде кредитормен есеп айырысудың жүргізілгенін растайтын құжатты қоса беруі талап етілмейді. Енді барлық қаржы ұйымдары Жүргізілген реттеу туралы мәліметтерді кредиттік бюроларға жіберуге міндетті болады.

- Өтінішті толтыру кезінде өтініш берген кезде кредиторлар алдындағы борыштың нақты сомасын, сондай-ақ кредитордың атауын көрсетудің қажеті жоқ деген норма қабылданды, бұл мәліметтер кредиттік бюролар базасынан алынатын болады.

- Соттан тыс банкроттық кредиторларының тізбесіне жұмыс істеп тұрған қаржы ұйымдарымен қатар барлық банк операцияларын жүргізуге, микроқаржы қызметін жүзеге асыруға лицензияларынан айырылған не микроқаржы ұйымдарының, коллекторлық агенттіктердің тізілімдерінен шығарылған, оның ішінде таратылатын, тарату сатысындағы ұйымдар, сондай-ақ банктік қарыз шарттары бойынша талап ету құқықтары тиесілі өзге де ұйымдар да кірді, қарыз шарттарына және жеке тұлғаларға микрокредит беру туралы шарттарға.

- Егер коллекторлық агенттік төлемнің болмауының өзге мерзімін растамаған жағдайларды қоспағанда, енді өтеу айлық есептік көрсеткіштің бір еселенген мөлшерінен асатын сомадағы төлем болып саналады (ұсақ түсімдер есепке алынбайды), сондай-ақ өтеудің болмау мерзімі соңғы төлем жасалған күннен бастап коллекторлық агенттікке құқықты (талапты) басқаға бергенге дейін есептелетін болады

- Төлем қабілеттілігін қалпына келтіру рәсімін қолдану негіздерінен мыналар алынып тасталды: кредиторлар алдында 12 ай ішінде өтеудің болмауы фактісі, сондай-ақ төлем қабілеттілігін қалпына келтіру жоспары бекітілгеннен кейін борышкердің елден тыс жерлерге шығуына тыйым алынып тасталды.

Аталған өзгерістерден басқа, түзетулер мыналарға әсер етті:

- қаржы басқарушысының қызметі. Атап айтқанда, енді уәкілетті орган оны тағайындап қана қоймай, қызметте бұзушылықтар анықталған жағдайда да шеттете алады;

- қаржы басқарушысының өз сыйақысын алу құқығын қорғайтын түзетулер көзделген (банкроттың тоқтатылуға жатпайтын міндеттемелерінің тізбесі жаңа тармақпен толықтырылды:рәсімді жүргізген қаржы басқарушысының сыйақысы оның толық көлемде немесе оның бір бөлігінде төленбеген жағдайда);

- жұбайының соттан тыс банкроттықты қолдануға келісуінің міндеттілігі көзделген;

- борышкердің кредиторға соттан тыс банкроттық рәсімін қолдану туралы хабарлау міндеті алынып тасталды.

Банкроттықтан кейін пайда болатын салдарлар туралы білу керек:

Сот және соттан тыс банкроттықты қолданатындар:

- бес жыл ішінде банктерден және микроқаржы ұйымдарынан кредиттер ала алмайды (ломбардтардың микрокредиттерін алудан басқа);

- банкроттықты жеті жылдан кейін ғана қайта қолдануға болады;

- олардың қаржылық жағдайы банкроттықтан кейін үш жыл бойы тексеріледі.

"Банкроттықтың салдары бар екенін бәрі түсінуі керек! Төлем қабілеттілігін қалпына келтіру кезінде мұндай зардаптар болмайды", - деп қорытындылады Департаментте.