Мемлекеттік қызметке ауыр және аса ауыр қылмыстар жасаған азаматтарды қабылдауға болмайды: жаңа ҚК

Істің мәні

Азамат конституциялық сотқа (ҚК) пп Конституциясына сәйкестігін тексеру туралы өтініш жасады.11) сотталғандығын өтеуге немесе алып тастауға қарамастан, ауыр немесе аса ауыр қылмыстары үшін сотталған азаматтарды мемлекеттік қызметке қабылдауға мерзімсіз тыйым салуды белгілейтін "мемлекеттік қызмет туралы" ҚРЗ 16-бабының 3-тармағы.

Даулы норма оның еңбек бостандығына конституциялық құқықтарын және соттылығы жойылған кезде Мемлекеттік қызметке тең қол жетімділікті бұзады.

КС не шешті

КС пп Конституциясына сәйкес деп таныды. 11) бұрын ауыр немесе аса ауыр қылмыстар жасағаны үшін сотталған азаматтарды мемлекеттік қызметке қабылдауға тыйым салу бөлігінде "Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы" ҚРЗ 16-бабының 3-тармағы.

Бұл ретте ҚК Үкіметке және ҚР Мемлекеттік қызмет істері агенттігіне Конституциялық Соттың құқықтық ұстанымдарын ескере отырып, қылмыстық және қылмыстық іс жүргізу заңнамасының нормаларымен өзара байланыста Мемлекеттік қызмет саласындағы заңнаманы құқықтық реттеуді жетілдіру туралы мәселені қарауды ұсынды.

КС өз ұстанымын қалай ынталандырды

Заң шығарушы азаматтардың кәсіби және адамгершілік қасиеттеріне, сәйкесінше олардың іс-әрекеттері мен шешімдерінің заңдылығы мен әділдігіне күмән келтірмеуі үшін мемлекеттік қызметшілердің қоғамдық биліктің тасымалдаушысы ретіндегі беделіне жоғары талаптар қоюға құқылы.

Азаматтардың мемлекеттік қызметке тең қол жеткізуге конституциялық құқығы тек заңдармен және конституциялық құрылысты қорғау, қоғамдық тәртіпті, адамның құқықтары мен бостандықтарын, халықтың денсаулығы мен имандылығын қорғау мақсатында қажет шамада ғана шектелуі мүмкін. Алайда, мұндай шектеулер әділеттілік, пропорционалдылық және құқықтық сенімділік принциптеріне сәйкес келуі керек.

Соттылық тағайындалған жазаны өтегеннен кейін де құқықтық салдарға әкеп соғатын қылмыстық-құқықтық ықпал ету шаралары қолданылған сотталған адамның ерекше құқықтық жағдайын білдіреді. Ауыр немесе аса ауыр қылмыстар жасағаны үшін бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарға қатысты соттылықты мерзімінен бұрын алып тастауға жол берілмейді, соттылық ауыр қылмыстар үшін жазасын өтегеннен кейін алты жыл өткен соң және аса ауыр қылмыстар үшін жазасын өтегеннен кейін сегіз жыл өткен соң өтеледі.

Мемлекеттік қызмет туралы заң барлық кандидаттарға қылмыстық, әкімшілік және тәртіптік жауаптылыққа тарту фактілері туралы хабарлау міндетін жүктейді және оны тиісінше орындамаудың құқықтық салдарын көздейді.

Азаматтардың мемлекеттік қызметке, еңбек бостандығына, қызмет түрі мен кәсіпті еркін таңдауға тең қол жеткізу құқықтарына келтірілген заңнамалық шектеулер қылмыстық жауаптылық шараларына жатпайды, өйткені олар қылмыстық-құқықтық сипатта болмайды. Оларды заң шығарушы мемлекеттік лауазымдарға орналасу үшін ерекше конституциялық-құқықтық дисквалификациялық кедергі ретінде енгізді, оларға жоғары беделді талаптар қойылады, бұл олардың құқықтық актілерді қабылдауға тікелей қатысуына және қоғам мен мемлекет алдындағы ерекше жауапкершілігіне байланысты.

Даулы құқық нормасында соттың белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру түріндегі қосымша жаза тағайындауына және оның мерзіміне қарамастан, ауыр немесе аса ауыр қылмыстар жасағаны үшін сотталған адамдарға қатысты азаматтардың мемлекеттік қызметке қол жеткізуге тең құқығын мерзімсіз және сараланбаған шектеу белгіленген.

ҚК-нің 79-бабы екінші бөлігінің қағидалары бойынша жазадан босатылған адам соттылығы жоқ деп танылады. Бұл ретте мемлекеттік қызмет туралы Заңның даулы нормасы ҚІЖК-нің 37-бабы бірінші бөлігінің ережелеріне байланысты оңалтуға әкеп соқпайтын негіздер бойынша ауыр немесе аса ауыр қылмыстар жасағаны үшін қылмыстық жауаптылықтан босатылған азаматтар үшін өмір бойы дисквалификациялау белгісін қамтиды.

Мемлекеттік қызмет туралы Заңның 16-бабы 3-тармағының 10) және 11) тармақшаларының салыстырмалы талдауы кезінде олардың сәйкес келмеуі байқалады, бұл осы нормаларды екіұшты түсінуге әкеледі.

Көрсетілген норманың 10) тармақшасы мазмұнының мағынасын негізге ала отырып, өтелген немесе алынып тасталған соттылығы бар азаматтардың мемлекеттік қызметке кіруге құқығы бар деген қорытынды жасауға болады. Мұндай жағдайларда жасалған қылмыстың ауырлығын заң шығарушы анықтаған жоқ.

Мемлекеттік қызмет туралы заңның 16-бабы 3-тармағының 11) тармақшасында заң шығарушы өтеген немесе алып тастаған соттылығының құқықтық салдарын (ҚК-нің 79-бабы) есепке алмаған. Ауыр немесе аса ауыр қылмыстар жасағаны үшін сотталу фактісі Мемлекеттік қызметке кіру құқығын шектеудің негізі болып табылады.

Мемлекеттік қызметшінің жеке іс құжаттарының тізбесінде мемлекеттік қызметшілер лауазымдарына кандидаттардың өмірбаяндарынан алынған мәліметтерді нақтылау қажет. Мұндай мәліметтер мемлекеттік қызметші лауазымына үміткерді ғана қылмыстық жауаптылыққа тарту фактісіне қатысты болуға және Мемлекеттік қызмет туралы Заңның 16-бабының 3-тармағында қолданылатын терминологияға сәйкес баяндалуға тиіс. Заңға тәуелді нормативтік құқықтық актінің – ҚР Мемлекеттік қызмет істері агенттігі төрағасының 2021 жылғы 10 қыркүйектегі № 158 Мемлекеттік қызметке кіретін адамның өмірбаянында жұбайын (зайыбын) және жақын туыстарын қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы мәліметтерді көрсету туралы бұйрығының талабы артық болып табылады, өйткені ол мемлекеттік қызмет туралы Заңның нормаларында көзделмеген.

Нормативтік қаулы 2024 жылғы 24 желтоқсаннан бастап күшіне енді, ҚР бүкіл аумағында жалпыға міндетті болып табылады, түпкілікті болып табылады және шағымдануға жатпайды.