Алимент төлеу жүйесін Қазақстанда реформалау қажет

Сот орындаушылары айтқан мәселелер

Астананың жеке сот орындаушылары өңірлік палатасы басшысының орынбасары Айбын Өтегеновтың айтуынша, Қазақстандағы алимент жүйесіне елеулі өзгерістер қажет.

"Қолданыстағы заңда борышкерлерге жауапкершіліктен жалтаруға және балалардың құқықтарын қорғамауға мүмкіндік беретін тым көп олқылықтар бар. Мысалы, егер борышкер ең төменгі жалақыны 85 мың теңгеге көрсетсе, салықтар мен міндетті төлемдерді шегергеннен кейін шамамен 37 мың теңге қалады. Бұл ақша үш-төрт балаға бөлінеді. Ресми түрде ол өз міндеттемелерін орындайды, бірақ бұл сома балаларды асырау үшін жеткіліксіз", — деп түсіндірді Өтегенов.

Ол бір балаға алименттің белгіленген сомасын 65 мың теңге мөлшерінде белгілеуді ұсынды, бұл сарапшылардың деректері бойынша ең төменгі қажетті соманың жартысын 130 мың теңгеге құрайды.

"Белгіленген сома балалардың мүдделерін қорғауға мүмкіндік береді, өйткені төлемдер төлеушінің табыс деңгейіне және оны төмендетуге тырысуына байланысты болмайды", — деп толықтырды Өтегенов.

Сонымен қатар, ол Германияда қолданылатын "Дюссельдорф кестесіне" ұқсас сараланған тәсілді енгізуді ұсынды. Бұл жүйе баланың жасын және төлеушінің табысын ескереді. 2024 жылы Германиядағы ең төменгі алимент алты жасқа толмаған балалар үшін 480 еуроны құрайды, бұл егде жастағы топтар үшін біртіндеп өседі.

Ата-әжелердің жауапкершілігі

Сарапшылар талқылайтын тағы бір бастама-егер борышкер ата-ана төлемдерден жалтарса, ата-әжелерге алимент жауапкершілігін беру.

Жақында Астананың ювеналды сотында әкесінің желісі бойынша әжесінен алимент өндіріп алуды талап еткен ананың талабы қаралды. Ол Кодекстің "Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" 152-бабына сілтеме жасап, егер балалар еңбекке қабілетті ата-анасынан асырау ала алмаса, ата-әжелерінен алимент өндіріп алуға мүмкіндік берді. Алайда сот талапты қанағаттандырмады.

"Мұндай жағдайларда, егер талап қанағаттандырылмаса да, борышкерлер жиі пайда болып, қарыздарын төлей бастайды", — деп атап өтті Өтегенов.

Сенатордың ұстанымы

17 қазанда сенатор Жанна Асанова балаларға әрдайым лайықты өмір сүру жағдайларын қамтамасыз ете бермейтін алименттің төмен мөлшері мәселесін көтерді.

"Біздің еліміздегі әрбір бала тамақтану, киім — кешек, білім беру, медициналық қызметтер және басқа да әлеуметтік игіліктерді қамтитын лайықты өмір сүру деңгейіне құқылы", - деді Жанна Асанова.

Сенатор алименттің қолданыстағы жүйесі ескірген және балалардың жас қажеттіліктерін ескермейді деп санайды. Ол неке-отбасы заңнамасының нормаларын қайта қарауды және төлемдерді есептеуге неғұрлым әділ және икемді тәсілді енгізуді ұсынды.

Асанованың пікірінше, балалардың жасына және әлеуметтік жағдайына байланысты негізгі қажеттіліктерін талдау қажет. Негізгі ұсыныстардың бірі алимент мөлшерін әдейі төмендету жағдайларын болдырмау үшін жұмыс берушілер мен өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың жасырын кірістерін анықтау тетігін енгізу болды.

Алайда, бұл бастамалар, басқалар сияқты, заң шығарушылар арасында әлі қолдау таппады.

Заңнамалық қолдау мәселелері

Қолданыстағы "неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" Кодекске сәйкес бір балаға алимент ата-ананың табысының төрттен бірін құрайды. Бірақ іс жүзінде кейбір ата-аналар ең төменгі жалақыны көрсете отырып, кірістерін әдейі төмендетеді. Нәтижесінде алимент небәрі 22 мың теңгені құрайды, бұл ең төменгі күнкөріс деңгейінен едәуір төмен. Тәуелсіз сарапшылар баланың базалық қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін айына кемінде 130 мың теңге қажет деп мәлімдейді.

Көптеген ұсыныстарға қарамастан, Қазақстан Парламенті алимент жүйесін реформалау жөніндегі бастамаларды қолдауға асықпайды. Сарапшылардың пайымдауынша, мұның себептерінің бірі алимент мәселелерін жеке өзі қозғайтын депутаттар арасындағы мүдделер қақтығысы болуы мүмкін.

Бүгінгі таңда Қазақстанда алимент бойынша берешек 43 миллиард теңгені құрайды.