ХҚКО-ларды жеке қолға беру: "жақтау" және "қарсы"аргументтер

Қазақстанда халыққа қызмет көрсету орталықтары мемлекет көрсететін барлық қызметтерді бір жерде шоғырландыру үшін құрылды. Олар мемлекеттік органдардағы сыбайлас жемқорлықты төмендетіп, барлық қазақстандықтардың өмірін жеңілдетті. "Азаматтарға арналған үкімет "мемлекеттік корпорациясы" КЕАҚ Басқарма төрағасы Арман Кенжеғалиев 2023 жылғы есепте фронт-офистердің 16,4 млн Мемлекеттік қызмет көрсеткенін, ал алушылардың қанағаттану деңгейі 2022 жылмен салыстырғанда 4,5% - ға, 98% - ға дейін өскенін хабарлады.

Жеке қолдағы ХҚКО

Биыл Мемлекеттік корпорация өз функцияларының бір бөлігін сыбайлас жемқорлықпен одан әрі күресу, қызмет көрсету сапасын жеңілдету және арттыру үшін бәсекелестік ортаға береді. Бұл бастаманың артықшылығы мемлекеттік бюджетке түсетін жүктемені азайту болып табылады, өйткені ХҚКО-ларды ұстауға жұмсалатын шығыстардың бір бөлігін жеке меншік иелеріне аударуға болады. Мемлекеттік корпорация ХҚКО Қызметтерінің құны өзгермейді, ал кәсіпкерлер қосымша сервис есебінен табыс табады деп сендіреді.

ХҚКО-ның одан әрі трансформациясы серіктестер деп аталатын азаматтардың дербес деректері сияқты сезімтал ақпаратқа қол жеткізуді көздейді деген алаңдаушылық бар.

Бұл ретте кейбір қазақстандықтар цифрлық технологиялардан алыс болғандықтан, әлі де "көмекшілердің" қызметтеріне жүгінуді жалғастыруда. Көлеңкелі "көмекшілерге" қарсы көпжылдық күрес нақты жеңіске жете алмады.

Сарапшы, қаржы ұйымдары үшін антифрод-жүйелерді әзірлеуші Айбек Сидиков мемлекет жеке кәсіпкерлерді тартпай-ақ ХҚКО қызметін жетілдіруге және қызметкерлердің сервистік бағдарлануын ынталандыруға қабілетті деп санайды. Мемлекеттік органдар дерекқордан ағып кеткені үшін мезгіл – мезгіл сынға ұшыраған жағдайда, бұл ақпаратты бизнеске сеніп тапсыру жақсы идея емес. Кәсіпкерлер нәзік деректерді "сатудан" "қосымша ақша тапқысы" келуі мүмкін, дейді сарапшы.

"Жеке бизнестің әрқашан басымдығы болады – ең көп пайда табу. Бұл әдетте процестерді оңтайландыру (үнемдеу) немесе қызметтердің құнын арттыру есебінен жасалады", – деп қорқады Айбек Сидиков.

Сарапшы ағымдағы ХҚКО-ларда бизнес-процестердің аудитін енгізуді, адамдарды біртіндеп автоматтандырылған жүйелерге ауыстыруды және қызметтерді тұтынушылардан кері байланыс алу мүмкіндігімен бақылауды күшейтуді ұсынады.

Сонымен қатар, ЦДИАӨМ деректері бойынша кәсіпкерлерден 150-ден астам өтінім келіп түсті. Мемлекеттік корпорация серіктестер тек сенімді, тексерілген және клиентке бағдарланған кәсіпкерлік субъектілері болатынын мәлімдеді.

"Алматы, Астана және Алматы облыстарының кәсіпкерлік субъектілері өздерінің қызығушылықтарын көрсетті. Олардың барлығы мұқият іріктеуден өтеді. Біз екінші деңгейдегі банктермен, ірі компаниялармен және т.б. ынтымақтастықты қарастырамыз. Ең алдымен, бағдар халықтың сенімін тудыратын сенімді серіктестерге бағытталған", - деп атап өтті" Азаматтарға арналған үкімет " мемлекеттік корпорациясының басшысы Арман Кенжеғалиев.

Мемлекеттік корпорацияда серіктестер клиенттің келісімін алмай-ақ дербес деректерге қол жеткізе алмайтынын атап өтті. Бүгінгі таңда ХҚКО-ларда дербес деректерге қол жеткізу процесі екі тәсілмен жүзеге асырылады: биометриялық сәйкестендірудің көмегімен және дербес деректерге қол жеткізуді бақылау сервисі (КДП) арқылы, мұнда көрсетілетін қызметті алушы келісіммен жауап беруі қажет 1414 нөмірінен SMS алу міндетті.

Деректерге қол жеткізу тек сұралған қызмет шегінде ғана ұсынылады. Серіктестер үшін бірдей жұмыс механизмі қарастырылатын болады.

Қазақстандықтардың дербес деректерінің ағып кету қаупі қандай?

Заңгер Даниил Литош жеке операторларды енгізе отырып, дербес деректерді заңсыз алу және беру қаупі бар деп санайды.

"Біз бұл тәуекел, ең алдымен, зейнеткерлер, табысы төмен адамдар, сондай – ақ құқықтық және цифрлық сауаттылығы төмен барлық адамдар сияқты халықтың осал топтарының мүдделеріне әсер етеді деп санаймыз", - дейді сарапшы.

Бұл ретте, заңгердің пікірінше, ХҚКО немесе серіктес ұйым қызметкерлерінің дербес деректерді заңсыз пайдалану тәуекелдері шамамен бірдей болып табылады.

ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты Никита Шаталов ХҚКО-ны бәсекелестік ортаға беруді қолдамайды және дербес деректердің сақталуын бақылау мемлекеттің қолында қалуы тиіс деп санайды.

"Менің ойымша, ағып кету қаупі бар. Сонымен қатар, мемлекеттің функцияларын бұлдыратудың қажеті жоқ. Оның жеке деректерінде монополия болуы керек, бұл функциялар мемлекетте қалуы керек, өйткені бұл ұлттық қауіпсіздік мәселелері", – деді Никита Шаталов.

Дербес деректермен жұмыс қалай жүргізіледі

Дербес деректер-бұл ТАӘ, ЖСН, телефон нөмірлері, мемлекеттік органдар беретін түрлі анықтамаларда қамтылған ақпарат. ҚР "Дербес деректер және оларды қорғау туралы" Заңының 6-бабы Қазақстандықтардың дербес деректерін жалпыға қолжетімді және қолжетімділігі шектеулі деректерге бөледі. Жалпыға қолжетімді дербес деректер – құпиялылықты сақтау талаптары қолданылмайтындар, оларға қол жеткізу субъектінің келісімімен еркін болып табылады. Жалпыға қол жетімді Дербес деректер ағып кету қаупі жоғары.

Мемлекеттік корпорация серіктестер халықтан құжаттарды қабылдайды және клиенттерге түпкілікті нәтиже береді деп мәлімдейді. Яғни, жеке ХҚКО-ға жүгіну және жеке куәлігіңізді көрсету Сіздің дербес деректеріңізді беруге өз еркіңізбен келіскеніңізді білдіреді. Егер азаматтың жеке меншік иелеріне деген сенімсіздігі болса, онда мемлекеттік ХҚКО-ға жүгінудің баламасы әрқашан болады.

"Субъектінің аты-жөні, тұрғылықты мекенжайы, ұялы байланысының абоненттік нөмірі оларды қандай да бір құпиядан бөлек пайдаланған кезде жалпыға қолжетімді дербес деректер болып табылады", – деп түсіндірді ведомствода.

Сонымен қатар, бұл мәліметтер банк саласында қолданылған жағдайда, олар шектеулі қол жетімділіктің дербес деректері болып табылады. Осылайша, "Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы"ҚР Заңының 50-бабының 1-тармағына сәйкес банктік құпия қамтамасыз етіледі.

Басқа мемлекеттік органдарда, мысалы, ІІМ-де Тегі, Аты, Әкесінің Аты, жылы, туған күні, ұлты, тұрғылықты жері туралы мәліметтер, ЖСН, жеке басын куәландыратын құжаттар қолжетімділігі шектеулі деректерге жатқызылды, өйткені бұл ақпарат адамды сәйкестендіруге мүмкіндік береді.

Дербес деректерді қорғауды қалай нығайтады

ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты Екатерина Смышляева ТАӘ, ЖСН және телефон нөмірлерін жалпыға қолжетімді дербес деректерге жатқызуды "өндірістік қажеттілік" деп атайды, әйтпесе әкімшілік, басқарушылық және коммуникациялық процестер тоқтайды. Бұл деректердің кең таралуы олардың алаяқтық схемаларда жиі қолданылуына әкелді, бұл кезде шабуылдаушылар адамды растайтын SMS жіберуге қашықтан сендіру жеткілікті. Клиенттің келісімі қазір болған оқиға үшін жауапкершілік бар екенін білдіреді.

"Мұнда бірқатар проблемалар бар, соның ішінде келісіммен. Мәселе бұдан былай Келісімнің қандай жағдайда қабылданатындығында емес, дегенмен бұл да маңызды. Мәтіндер ыңғайсыз қаріптермен жазылады, жасырылады, сілтемелермен ауыстырылады, келісімдер қабылданбайды немесе бұл фактіден кейін орын алады және т.б. Біздің мұндай құжаттарға деген көзқарасымыз кейде жеткілікті түрде сақтанбайды. Осыған байланысты формалардың мазмұны мәселесі өзекті болып отыр. Көбінесе келісім жасау кезінде заң талаптары сақталмайды. Пайдалану мақсаттары көрсетілмейді, деректер кімге беріледі, оларды көпшілік алдында пайдалану құқығы жазылады. Мұндай келісімдерді қайтарып алу институты толық күшіне енген жоқ. Олар көбінесе Мәңгілік ретінде жұмыс істейді. Сондықтан келісімдердің сапасы операторлардың өкілеттіктерін асыра пайдалану туралы сұрақтар туғызады", - деп атап өтті депутат.

Ол сондай-ақ депутаттар реттеушімен бірлесіп ақпараттық қауіпсіздік мәселелері бойынша түзетулердің төртінші пакеті шеңберінде проблемалық мәселелерді қарайтынын хабарлады. Жақын арада азаматтардың дербес деректерін қорғауды күшейту жөнінде қосымша шаралар ұсынылатын болады.