Қазақстанда зейнетақы жинақтары қалай қорғалған

Жалпы, жылдан жылға зейнетақы активтері көлемінің серпінді өсуі байқалады. Бұл материалда азаматтардың зейнетақы жинақтары қаншалықты қорғалғаны туралы. 

Халықтың жинақтары зейнетақы қорының жертөлесінде өлі жүктеме болып табылмайды-олар сақтау және кірістілік алу үшін қаржы құралдарына инвестицияланады. Инвестициялаумен ҚР Ұлттық Банкі және инвестициялық портфельді (УИП) жеке басқарушылар айналысады. Бұл ретте негізгі бөлігін ҚР Ұлттық Банкі жинақтайды, ал УИП жиынтығында барлық зейнетақы портфелінің тек 0,3% - приходится ғана құрайды.

Инвестициялық қызмет зейнетақы қаражатын сақтау мен көбейтуде және азаматтардың зейнетақысын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Сандармен көрсетейік. Зейнетақы жинақтары зейнетақы жарналары мен инвестициялық кіріс түріндегі кіріс ағындары есебінен өседі. 2024 жылғы қаңтар–қыркүйекте салымшылардың шоттарына зейнетақы жарналары шамамен 2 трлн теңгені құрады (өсім — өткен жылдың көрсеткішімен салыстырғанда 29,5% - ға немесе 457,5 млрд теңгеге). Сонымен қатар, БЖЗҚ салымшыларының жеке және шартты зейнетақы шоттарына есептелген таза инвестициялық табыс жыл басынан бастап 1 қазанға дейін 2,08 трлн теңгеден асты, бұл өткен жылдың ұқсас кезеңінің көрсеткішінен 716,3 млрд теңгеге немесе 52,3% - ға артық. Осылайша, инвестициялық кіріс жарналар ағынынан асып түседі.

ҚР Ұлттық Банкінің басқаруымен міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ), міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары (МКЗЖ) және ерікті зейнетақы жарналары (ЕЗЖ) есебінен құрылған БЖЗҚ зейнетақы активтерінің кірістілігі ағымдағы жылдың 9 айында 11,22% - ға жетті, осы кезеңде инфляция 5,7% - ға жетті. Жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ) есебінен қалыптастырылған БЖЗҚ зейнетақы активтерінің табыстылығы жыл басынан 1 қазанға дейін 8,87% -. құрады. Жылдық динамикада, яғни соңғы 12 айда 2024 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша БЖЗҚ зейнетақы активтерінің кірістілігі 12,47% - ға жетті, сол кезеңде инфляция 8,3% - ға жетті. Яғни, кірістілік әр түрлі кезеңдерді қарастырған кезде инфляция деңгейіне айтарлықтай сәйкес келеді.

Ұзақ мерзімді динамикада жинақталған инвестициялық кірістілік инфляциядан да асып түседі. 1998 жылы жинақтаушы зейнетақы жүйесі құрылған сәттен бастап 2024 жылғы 1 қазанға дейін өсім қорытындысы бойынша жинақталған кірістілік 919,3% -., бүкіл кезеңдегі инфляция кезінде 803,01% -. құрады.

Сондай-ақ, маңызды жайтты атап өткен жөн: зейнетақы активтерін инвестициялық басқару мен есепке алудың барлық жүйесі ашық, әрбір салымшының БЖЗҚ зейнетақы активтерін инвестициялық басқару жөніндегі ақпаратты көруге мүмкіндігі бар.

Зейнетақы жинақтарын қорғаудың келесі факторы-инвестициялық басқару саясатының өзі. Айта кетейік: активтер үнемі әртараптандырылып, әртүрлі қаржы құралдарына инвестицияланады. Бұл зейнетақы активтері бір жерде жатпайды, бірақ нарықтық жағдайларды ескере отырып үнемі қайта бөлінеді.

Бұдан басқа, ҚР Ұлттық Банкі әрқашан тәуекел деңгейін ескереді: қазір инвестициялық портфель "ААА"−дан "BBB - "дейінгі халықаралық шкала бойынша бағалы қағаздар/Эмитент рейтингі бар тәуекел деңгейі ең төмен қаржы құралдарынан тұрады. Олардың портфельдегі үлесі 94% - дан асады. Бұл сондай-ақ зейнетақы жинақтарының барынша қорғалғандығын растайды.

Салыстыру үшін: жеке УПИ-де жағдай әртүрлі. Олар үлкен кірістілік алу үшін тәуекелді активтерге инвестиция салады. Мысалы, "ААА" - дан "BBB -" дейінгі халықаралық шкала бойынша бағалы қағаздар/Эмитент рейтингі бар тәуекел деңгейі ең төмен қаржы құралдары, BCC Invest-те 67,2%, Halyk Global Markets — те — 69,5%, Jusan Invest — те-53,4%, Сентрас Секьюритизде-72,9% құрайды% , Halyk Finance — 61,8%.

Тағы бір түйінді мәселе: Қазақстанда инфляция деңгейін ескере отырып, міндетті зейнетақы жарналарының сақталуына бірегей кепілдік бар. Адам зейнеткерлікке шыққан кезде жинақтаушы зейнетақы жүйесіне қатысудың барлық кезеңіндегі инфляция деңгейімен салыстырғанда оның жеке зейнетақы шотындағы кірістілік автоматты түрде есептеледі. Егер бүкіл кезеңдегі зейнетақы жинақтарының жинақталған кірістілігі инфляция деңгейінен төмен болса, айырманы мемлекет республикалық бюджеттен өтейді. Бұл салымшылардың жинақтары қаржы нарықтарындағы оқиғалардың қалай дамитынына және инвестициялық табысқа қатысты жағдайдың қалыптасуына қарамастан инфляциядан сенімді қорғалғанын көрсетеді.

Айта кету керек, мұндай тетік бірегей, ол тек Қазақстанда ғана енгізілген. Мысалы, ең тиімді зейнетақы жүйелерінің бірі жұмыс істейтін Германияда қорлар зейнеткерлікке шыққан кезде 2% - дан сәл астам кірістілік мөлшерлемесін уәде етеді. Чилиде басқарушы компаниялар таңдалған қор түріне байланысты инвестициялық кіріске кепілдік береді, бірақ соңғы үш жылдағы орташа алынған нақты кірістің 2% - дан төмен емес. Австралия, Израиль, Мексика, Швеция және Норвегия сияқты елдерде Үкімет зейнетақы ақшасының сақталуына кепілдік бермейді.

Маңызды: егер салымшы өз жинақтарының бір бөлігін УПИ-ге берсе, мемлекеттің кепілдігі оларға қолданылмайды. Алайда, мемлекеттің кепілдігі УИП кепілдігімен ауыстырылады. Зейнетақы жинақтары УПИ — де болған кезеңде мемлекеттің кепілдіктері басқарушы компанияның кепілдіктерімен ауыстырылады-ол УПИ басқаруға берілген зейнетақы активтерінің орташа өлшенген кірістілігі негізге алына отырып есептелетін табыстылықтың ең төменгі деңгейін қамтамасыз етуге тиіс. Басқаша айтқанда, жеке басқарушылар жинақтардың меншікті капиталмен сақталуын қамтамасыз етуге жауапты.

Осылайша, Қазақстанда азаматтардың зейнетақы жинақтары толық сақталуда және бұл ретте мемлекеттік кепілдікпен де, инвестициялық табыспен де инфляциядан "сақтандырылған".